Jak rozwijać kreatywność: 7 metod popartych badaniami

W 1968 roku George Land dał test kreatywności 1600 pięciolatkom. Wynik? 98 procent dzieci osiągnęło poziom "twórczego geniusza". Kiedy dziesięć lat później powtórzył ten sam test z tymi samymi dziećmi, wtedy już piętnastolatkami, próg przekroczyło raptem 12 procent. A wśród dorosłych? Marne 2 procent.

Twoja zdolność do twórczego myślenia nigdzie nie wyparowała. Po prostu wyszła z użycia. Dobra wiadomość jest taka, że da się ją odzyskać.

Kreatywność to nie talent, tylko proces

Największy mit o kreatywności brzmi: albo się ją ma, albo nie. Badania konsekwentnie pokazują coś odwrotnego. Kreatywność jest umiejętnością, którą trenuje się jak mięsień. Nieużywana zanika. Ćwiczona systematycznie, rośnie.

Psycholog Mark Runco (2014) definiuje kreatywność jako zdolność do wytwarzania pomysłów, które są jednocześnie oryginalne i użyteczne. Oba słowa mają tu ciężar. Pomysł oryginalny, ale niepraktyczny to zwykłe dziwactwo. Użyteczny, lecz wtórny to kopia. Kreatywność mieszka na przecięciu.

Dwa tryby myślenia: dywergencyjny i konwergencyjny

W latach 50. Joy Paul Guilford rozróżnił dwa rodzaje twórczego myślenia i ten podział trzyma się do dziś:

Myślenie dywergencyjne: produkujesz dużo pomysłów. Ilość przed jakością. Żadnego filtrowania, żadnego "to nie wypali". Chodzi o poszerzenie przestrzeni możliwości.
Myślenie konwergencyjne: wybierasz najlepszy pomysł. Analiza, ocena, dopracowanie. Przestrzeń możliwości zawęża się aż do jednego rozwiązania.

Gdzie najczęściej leży problem? W mieszaniu obu trybów naraz. Ledwo pojawia się pierwszy pomysł, a my już go oceniamy. Wewnętrzny krytyk zabija propozycję, zanim ta zdąży złapać oddech. "Głupie." "To nigdy nie zadziała." "Ktoś na pewno wpadł na to przede mną."

Zasada numer jeden procesu twórczego: oddziel generowanie od oceniania. Najpierw zbieraj pomysły bez cenzury. Dopiero potem wybieraj.

7 metod rozwijania kreatywności, które mają oparcie w badaniach

1. Burza mózgów, ale zrobiona porządnie

Burzę mózgów wymyślił Alex Osborn w 1953 roku. Większość ludzi robi ją źle. Klasyczna wersja grupowa, w której uczestnicy wykrzykują pomysły dookoła stołu, jest według badań Mullena, Johnsona i Salasa (1991) mniej wydajna niż samodzielne wymyślanie. Dlaczego? Bo w grupie włącza się presja społeczna, strach przed oceną i tak zwane blokowanie produkcji: czekasz, aż inni skończą mówić.

Co działa lepiej? Brainwriting. Każdy zapisuje pomysły osobno na kartce. Po pięciu minutach kartki wędrują do sąsiada i każdy dokłada coś do cudzych propozycji. Zalety indywidualnej kreatywności zostają, a grupa dorzuca swoje.

2. SCAMPER: siedem pytań, które rozbijają schematy

SCAMPER to akronim siedmiu operacji, jakie możesz nałożyć na dowolny istniejący produkt, proces albo problem:

S - Substitute (zastąp): co się stanie, gdy wymienisz jeden element na zupełnie inny?
C - Combine (połącz): spróbuj zlepić dwie rzeczy w jedną całość.
A - Adapt (zaadaptuj): jak to samo wyglądałoby w innym kontekście?
M - Modify (zmodyfikuj): większe, mniejsze, szybsze. Skrajności bywają odkrywcze.
P - Put to other use (użyj inaczej): do czego jeszcze mogłoby się przydać?
E - Eliminate (wyeliminuj): wytnij jeden element i sprawdź, czy całość dalej działa.
R - Reverse (odwróć): a gdyby zmienić kolejność, perspektywę albo kierunek?

Wypróbuj od razu. Weź projekt, nad którym teraz siedzisz, i przepuść go przez każde z siedmiu pytań. Większość ludzi znajduje w dziesięć minut co najmniej dwa zaskakujące pomysły.

3. Mapy myśli: zobacz połączenia

Tony Buzan spopularyzował mapy myśli w latach 70., a technika rozeszła się potem po firmach, szkołach i domowych planerach. Zasada jest banalnie prosta: na środku ląduje temat główny, a wokół promieniście dopisujesz skojarzenia, podtematy i pytania.

Siła mapy myśli bierze się stąd, że szanuje naturalny sposób pracy mózgu, czyli skojarzeniowy, a nie liniowy. Pisząc listę, myślisz po kolei. Rysując mapę, myślisz połączeniami. I to właśnie w połączeniach rodzą się oryginalne pomysły.

4. Ograniczenia jako katalizator

Brzmi przewrotnie: chcesz być bardziej kreatywny? Ogranicz sobie możliwości.

Dr Seuss napisał "Green Eggs and Ham" z użyciem zaledwie 50 różnych słów, bo założył się z wydawcą. Efekt? Jedna z najlepiej sprzedających się książek dla dzieci w historii. Twitter obciął wiadomości do 140 znaków i stworzył przy okazji nową formę komunikacji. Instagram na starcie pozwalał wrzucać wyłącznie kwadratowe zdjęcia i to właśnie ograniczenie zdefiniowało jego estetykę.

Skąd ten efekt? Mózg postawiony przed nieskończonym wyborem wpada w "paradoks wyboru" i zwyczajnie staje. Mózg z jasno wytyczonymi granicami przełącza się na twórcze kombinowanie w ich obrębie. Badanie Mehty i Zhu (2016) potwierdziło, że osoby dysponujące skromnymi zasobami wymyślają bardziej kreatywne rozwiązania niż te, które mają wszystkiego pod dostatkiem.

5. Inkubacja: przestań myśleć

Znasz ten moment, kiedy rozwiązanie wskakuje do głowy pod prysznicem, na spacerze albo tuż przed zaśnięciem? To nie przypadek. Psychologowie nazywają to inkubacją: świadomie odłączasz uwagę od problemu, a podświadomość pracuje nad nim dalej.

Jak wykorzystać to celowo? Pracuj nad problemem intensywnie przez 25-30 minut. Potem przerwij i zrób coś kompletnie innego: wyjdź na spacer, pozmywaj naczynia, włącz muzykę. Po 15-20 minutach wróć do zadania. Bardzo często okaże się, że patrzysz na nie świeżym okiem.

6. Myślenie przez analogię: podkradaj z innych dziedzin

Zapięcie na rzep powstało, kiedy inżynier George de Mestral obejrzał pod mikroskopem owoce łopianu wczepione w sierść swojego psa. Zasada z przyrody przeniesiona do przemysłu. Jednym z najlepszych treningów dla mózgu jest pytanie: "jak ten sam problem rozwiązuje zupełnie inna dziedzina?"

Architekt projektuje wentylację? Kopce termitów poradziły sobie z tym miliony lat temu. Menedżer chce zgrać zespół? Niech podpatrzy, jak dogaduje się kwartet jazzowy. Im dalsza analogia, tym bardziej oryginalne rozwiązanie, ale też tym trudniej ją znaleźć.

7. Codzienna praktyka twórcza

Julia Cameron w książce "Droga artysty" zaproponowała technikę "porannych stron": trzy strony swobodnego pisania zaraz po przebudzeniu, każdego dnia. Bez tematu, bez zasad, bez oceniania. Czysty strumień świadomości na papierze.

Trzech stron pisać nie musisz. Wystarczy pięć minut dziennie dowolnej twórczej aktywności: szkicowanie, pisanie, improwizowanie na instrumencie, wymyślanie nowych zastosowań dla przedmiotów z kuchennej szuflady. Chodzi o utrzymanie twórczego mięśnia w formie, a nie o wyprodukowanie arcydzieła.

Co zabija kreatywność

Wiedza o tym, co kreatywność zabija, jest równie przydatna jak wiedza o tym, co ją napędza:

Strach przed oceną. Kiedy wiesz, że Twój pomysł zostanie natychmiast oceniony, ryzykujesz mniej. Teresa Amabile z Harvardu (1996) pokazała, że oczekiwanie zewnętrznej oceny obniża twórczą wydajność nawet o 40 procent.
Presja czasu. Paradoks polega na tym, że umiarkowany nacisk kreatywności sprzyja, a skrajny ją niszczy. Pod dużą presją mózg przełącza się na tryb "sprawdzone rozwiązanie", bo eksperyment wydaje się zbyt ryzykowny.
Wielozadaniowość. Głębokie skupienie jest tu warunkiem wstępnym. Każde przerwanie, mail, powiadomienie, pytanie kolegi zza biurka, resetuje proces twórczy. Zanim wejdziesz w stan przepływu, potrzebujesz minimum 20 minut pracy bez zakłóceń.
Rutyna bez odchyleń. Ta sama trasa do pracy, ten sam obiad, ci sami ludzie. Mózg potrzebuje nowych bodźców, żeby budować nowe połączenia.

Przykład z życia: kreatywność w akcji

Marta pracuje jako projektantka produktu w firmie technologicznej w Krakowie. Kiedy utknie przy jakimś ekranie, uruchamia swój prywatny rytuał: zamyka Figmę, wyciąga papier i mazaki, po czym rysuje problem jako komiks. Użytkownik zamienia się w bohatera, jego frustracja w dymek, a produkt w rekwizyt z historii. Koledzy z zespołu początkowo się z tego śmiali. Potem zauważyli, że projekty Marty regularnie zbierają najwyższe oceny zadowolenia użytkowników.

Co ona właściwie robi? Korzysta z myślenia przez analogię, bo przenosi problem do innego medium, oraz z wizualizacji, bo komiks jest mapą myśli w formie opowieści. Nie zdając sobie z tego sprawy, łączy dwie opisane wyżej techniki.

Ile masz w sobie kreatywności?

Kreatywność nie jest zerojedynkowa, w stylu "jestem twórczy" albo "nie jestem twórczy". To spektrum złożone z kilku wymiarów: płynność (ile pomysłów produkujesz), oryginalność (jak bardzo są nietypowe), giętkość (jak bardzo się od siebie różnią) oraz staranność opracowania (jak są szczegółowe).

Kiedy ostatni raz przyszedł Ci do głowy pomysł, na który nikt wokół Ciebie nie wpadł? Swój twórczy profil sprawdzisz w teście kreatywnego myślenia. Wynik pokaże, które wymiary masz najmocniejsze, gdzie zostaje pole do rozwoju, i podpowie konkretne techniki dopasowane do Twojego stylu.

Kreatywność nie spada z nieba jak grom. To mięsień, który wyszedł z użycia gdzieś koło piętnastego roku życia. Te 98 procent z testu Landa wciąż gdzieś w Twojej głowie siedzi. Potrzebuje tylko zaproszenia, żeby wrócić.