Wielka Piątka (Big Five): model osobowości, któremu ufa nauka

Ile jest na świecie testów osobowości? Setki. Ile z nich ma realne oparcie w nauce? Zdecydowanie mniej. A gdybyś zapytał psychologów z różnych krajów, który model osobowości uważają za najbardziej wiarygodny, większość odpowiedziałaby tak samo: Wielka Piątka.

Dlaczego akurat Wielka Piątka?

Model Wielkiej Piątki (bywa nazywany OCEAN, od pierwszych liter nazw pięciu czynników) nie powstał w ten sposób, że ktoś wymyślił pięć kategorii i zaczął do nich wsadzać ludzi. Poszło dokładnie odwrotnie: zaczęło się od danych.

W latach 80. i 90. kilka niezależnych zespołów badawczych (Goldberg, 1990; Costa i McCrae, 1992) przeanalizowało tysiące określeń opisujących człowieka w kilkudziesięciu językach. Za każdym razem wychodziło to samo: osobowość da się rzetelnie opisać pięcioma podstawowymi wymiarami. Nie czterema, nie sześcioma. Pięcioma.

W odróżnieniu od popularnych testów w rodzaju MBTI, które przypisują Cię do jednego z szesnastu typów, Wielka Piątka pracuje na spektrum. Nie jesteś introwertykiem ALBO ekstrawertykiem. Jesteś gdzieś na skali, a Twoje dokładne miejsce na niej mówi o Tobie znacznie więcej niż binarna etykietka.

Pięć wymiarów osobowości

O - Otwartość na doświadczenie

Ten wymiar mówi, jak mocno ciągnie Cię do nowych doświadczeń, pomysłów i nieoczywistych rozwiązań.

Wysoki wynik: Jesteś ciekawy świata, kreatywny i lubisz eksperymentować. Pociąga Cię sztuka, filozofia, podróże i nietypowe koncepcje. Rutyna Cię nudzi.

Niski wynik: Wolisz sprawdzone metody, praktyczne rozwiązania i jasne zasady. Nie jesteś przez to „zamknięty" na świat, po prostu stawiasz stabilność wyżej niż nowinki.

Ciekawe odkrycie: badania DeYounga i współpracowników (2005) pokazały, że otwartość ma dwa podwymiary - ciekawość intelektualną i wrażliwość estetyczną. Można mieć wysoki wynik w jednym i niski w drugim.

C - Sumienność

Tu chodzi o poziom organizacji, dyscypliny i o to, na ile można na Tobie polegać.

Wysoki wynik: Planujesz z wyprzedzeniem, dotrzymujesz terminów i doprowadzasz sprawy do końca. Współpracownicy wiedzą, że się na Tobie nie zawiodą. Masz porządek na biurku (albo przynajmniej system w tym bałaganie, który dla Ciebie ma sens).

Niski wynik: Jesteś elastyczny, spontaniczny i mniej związany regułami. Możesz mieć kłopot z prokrastynacją i organizacją, za to łatwiej odnajdujesz się w nagłych zmianach.

Metaanalizy (Barrick i Mount, 1991) pokazują, że sumienność to najsilniejszy osobowościowy predyktor wyników w pracy, i to niezależnie od zawodu. Nie znaczy to jednak, że „im więcej, tym lepiej". Skrajnie sumienni ludzie potrafią zesztywnieć, wpaść w perfekcjonizm i doprowadzić się do wypalenia.

E - Ekstrawersja

Ta skala pokazuje, skąd czerpiesz energię i jak mocno szukasz bodźców społecznych.

Wysoki wynik: Ludzie Cię ładują. Jesteś żywy, rozmowny i nie przeszkadza Ci bycie w centrum uwagi. Po imprezie masz energii na jeszcze jedną.

Niski wynik: Wolisz spokojniejsze miejsca, mniejsze grupy i więcej czasu dla siebie. Po imprezie potrzebujesz ciszy, żeby wrócić do formy. To nie znaczy, że jesteś nieśmiały, tylko że inaczej gospodarujesz energią.

Tu ważne rozróżnienie: introwersja to co innego niż nieśmiałość. Introwertyk bywa świetnym mówcą albo liderem, tylko po występie potrzebuje pobyć sam. Osoba nieśmiała boi się sytuacji społecznych, introwertyk po prostu rzadziej ich szuka.

A - Ugodowość

Ugodowość opisuje skłonność do współpracy, empatii i liczenia się z innymi.

Wysoki wynik: Jesteś wyczulony na ludzi, życzliwy i chętnie pomagasz. Unikasz konfliktów i starasz się, żeby wszystkim było dobrze. To do Ciebie przychodzą ze swoimi kłopotami.

Niski wynik: Jesteś bardziej bezpośredni, rywalizujący i mniej skłonny do ustępstw. Nie boisz się niewygodnej prawdy. W niektórych rolach - negocjacje, zarządzanie kryzysowe - to spory atut.

Pomyśl przez chwilę, co Ci się nasuwa, gdy ktoś mówi „porządny, miły człowiek". Mniej więcej to właśnie mierzy ugodowość. Uwaga jednak na jej nadmiar: kończy się nieumiejętnością odmawiania, stawiania granic i upominania się o swoje.

N - Neurotyczność

Ostatni wymiar dotyczy reaktywności emocjonalnej i podatności na emocje negatywne.

Wysoki wynik: Stres, niepokój i przykre emocje przeżywasz mocniej. Niespodziewane sytuacje szybciej wytrącają Cię z równowagi. Częściej się martwisz i mielisz sprawy w głowie.

Niski wynik: Jesteś stabilniejszy emocjonalnie, spokojniejszy i odporniejszy na stres. Zachowujesz zimną krew. Druga strona medalu bywa taka, że słabiej wyłapujesz sygnały, które zasługują na uwagę.

Neurotyczność ma w psychologii nieco krzywdzącą sławę. Brzmi jak diagnoza, a jest zwyczajnym wymiarem osobowości. Umiarkowanie podwyższona potrafi się nawet przydać: oznacza większą czułość na ryzyko i nadciągające problemy.

Big Five a MBTI: w czym tkwi różnica?

Nie znaczy to, że MBTI jest do niczego. Jako narzędzie do autorefleksji i rozmowy o różnicach sprawdza się nieźle. Ale jeśli szukasz naukowo osadzonej mapy własnej osobowości, Wielka Piątka jest pewniejszym wyborem.

Co potrafi powiedzieć Twój profil

Prawdziwa siła Wielkiej Piątki nie leży w pojedynczych wymiarach, tylko w ich kombinacjach. Twój profil to pięć liczb i dopiero ich wzajemna gra opowiada całą historię.

Wysoka otwartość przy niskiej sumienności? Twórcza głowa, która może mieć kłopot z domykaniem pomysłów. Wysoka ekstrawersja w parze z wysoką ugodowością? Naturalny gracz zespołowy i komunikator. Niska neurotyczność plus niska ugodowość? Spokojny, ale twardy negocjator.

Weź dwie osoby z identycznie wysoką ekstrawersją. Jedna ma niską neurotyczność i wysoką sumienność, więc prowadzi zebrania i dowozi projekty. Druga ma wysoką neurotyczność i niską sumienność, więc świetnie gada, tylko po drodze gubi terminy. Ta sama „towarzyska" etykietka, dwa zupełnie różne życia zawodowe.

Takich układów są dziesiątki, każdy z innymi mocnymi stronami i innymi pułapkami. Dlatego pojedyncza nazwa typu nigdy nie odda tego, co pokazuje profil na pięciu wymiarach.

Czy osobowość zmienia się przez całe życie?

Tak, ale powoli. Metaanaliza Robertsa i współpracowników (2006) wykazała, że z wiekiem stajemy się bardziej sumienni, bardziej ugodowi i stabilniejsi emocjonalnie. Otwartość rośnie lekko mniej więcej do trzydziestki, potem wypłaszcza się albo delikatnie opada. Ekstrawersja trzyma się względnie stabilnie.

Sporo zależy od genów. Badania bliźniąt wskazują, że cechy osobowości są dziedziczne w jakichś 40-60% (Bouchard, 2004), resztę dokłada środowisko i doświadczenie. Da się więc na własną osobowość wpływać, tylko nie licz na to, że zbudujesz się od nowa od fundamentów.

Jak wykorzystać Wielką Piątkę w praktyce

Znajomość własnego profilu przydaje się w kilku obszarach:

• Kariera: jakie środowisko pracy Ci służy? Potrzebujesz struktury (wysokie C) czy swobody (niskie C)? Pracy z ludźmi (wysokie E) czy raczej w pojedynkę (niskie E)?
• Relacje: kiedy rozumiesz swój profil i profil partnera, sporo zbędnych spięć po prostu znika. Partner nie jest „trudny", bo inaczej reaguje na stres. Ma inny wynik na skali neurotyczności.
• W rozwoju osobistym wiedza o tym, gdzie stoisz na każdej ze skal, pozwala wziąć się za konkretny hamulec zamiast zmieniać wszystko naraz.

Ciekawi Cię, jak wygląda Twój profil na pięciu czynnikach? Test osobowości Big Five pokaże Ci to w kilka minut, a wynik potrafi zaskoczyć tym, jak celnie trafia w to, kim naprawdę jesteś.