Autoironia: kiedy dodaje, a kiedy odbiera

Michał opowiada przy stole, jak na spotkaniu z klientem udostępnił ekran i zamiast półrocznych wyników wszystkim wyświetliło się jego niedokończone zamówienie na karmę dla kota. Opowiada to z rozmachem, ze szczegółem o tym, jak długo szukał potem właściwego okna, i stół ryczy ze śmiechu.

Pół roku później opowiada tę samą historię jeszcze raz, tylko ciszej i z przeprosinami wysuniętymi na początek, że on już taki jest, że jemu się takie rzeczy przytrafiają. Słowa prawie się nie zmieniły. Pierwsza wersja dodała mu w grupie, druga ujęła.

Różnica między tymi dwiema wersjami to właściwie cały temat autoironii. Cel jest w obu przypadkach ten sam, czyli ty. Różni się pozycja, z której go zajmujesz, i to, co ci po żarcie zostaje.

Dlaczego żart na własny koszt rozbraja

W każdej grupie ludzie na bieżąco szacują, kto ile sobie pozwala. Kto robi cel z samego siebie, schodzi na chwilę o stopień niżej, choć nikt go tam nie wysyła. A ponieważ zrobił to dobrowolnie, otoczenie czyta to jako sygnał pewności: zejść odważy się ten, kto nie boi się, że już nie wróci na górę.

Drugi efekt jest bardziej praktyczny. Kiedy słaby punkt nazwiesz pierwszy, nikt nie musi go już odkrywać. Kto wchodzi na prezentację z rzedniejącą czupryną i zaczyna od uwagi, że ostatnie trzy włosy poszły w trakcie przygotowywania właśnie tej prezentacji, zabiera innym materiał, zanim zdążyli go użyć. Złośliwy komentarz za plecami nie ma się już gdzie zaczepić, bo miejsce jest zajęte.

I po trzecie jest w tym przyzwolenie dla reszty. Obok kogoś, komu wyraźnie nie przeszkadza, że nie jest doskonały, łatwiej przyznać się do własnej niedoskonałości. Nowy w zespole rozluźnia się przy takim koledze w dziesięć minut, bo z jego zachowania odczytuje, że błędy nie kosztują tu twarzy.

Ze skromnością nie ma to przy tym prawie nic wspólnego, choć z zewnątrz tak właśnie wygląda. Skromny człowiek pomniejsza wynik, który osiągnął. Autoironiczny przyznaje konkretną słabość, a wynik zostawia tam, gdzie jest. Jedno zdanie ujmuje z tego, co zrobiłeś, drugie z tego, jak nieomylnie przy tym wyglądasz. Różnicę słychać, kiedy kogoś pochwalisz, a on odpowie, że to nic takiego, w porównaniu z odpowiedzią, że wyszło dopiero za trzecim podejściem.

Tyle że autoironia nie działa w próżni i to bywa w całej sprawie najmniej oczywiste. Działa jak rabat od czegoś, co już widać. To samo zdanie od kogoś, kogo zespół od roku ogląda przy dobrej robocie, i od kogoś, kto zaczął w poniedziałek, nie jest tym samym zdaniem. U pierwszego odłoży się jako dystans, u drugiego jako pierwszy wpis do teczki. Autoironia potrzebuje kontekstu, inaczej nie ma czego zbijać i zostaje samo zbijanie.

Kiedy cel jest wciąż ten sam

Ola trafiła do firmy, w której na naradach mówiło się cicho i rzeczowo. Przez pierwszy miesiąc zauważyła jedną rzecz, która niezawodnie tam rozśmiesza: kiedy sama się zjedzie. Powiedziała, że zna się na arkuszach jak kura na pieprzu, i pierwszy raz od tygodni sala się rozluźniła. Po dwóch miesiącach miała to już jako nawyk, jedna uwaga na własny temat na naradę.

Po roku odkryła, że trudniejsze analizy zlecają komuś innemu. Nikt nic jej nie zarzucał i nikt nie myślał o niej źle. Po prostu wszyscy poskładali sobie z jej własnego materiału obrazek, który im pasował. Historia opowiadana po raz piąty nie odkłada się w otoczeniu jako żart, tylko jako fakt.

Gdzieś tędy biegnie granica między autoironią a dołowaniem siebie. Nie ma jej w pojedynczym zdaniu, bo to zdanie może być dokładnie takie samo. Jest w proporcji, w powtarzalności i przede wszystkim w tym, dlaczego wybrałeś ten cel. Autoironia jest wyborem, jedną z wielu możliwości ujęcia sytuacji. Dołowanie siebie jest automatem: pojawia się niepewność, wyskakuje żart na siebie.

W tej pozycji humor bywa biletem do paczki. Nie musisz być najciekawszy przy stole, wystarczy być tym, przy którym zawsze jest ubaw, bo ubaw robi się z niego. To bilet tani i dostępny natychmiast. Płaci się jednak w ratach, a raty przychodzą w chwilach, kiedy potrzebujesz, żeby ktoś potraktował cię poważnie.

Niepozorny efekt uboczny przychodzi w informacji zwrotnej. Kto własne słabości nazywa sam i na głos, przestaje o nich słyszeć od otoczenia. Ludzie zakładają, że przecież już to wiesz, więc uwagi ci nie dadzą, tylko dołączą do śmiechu. Krytyka, którą dałoby się wykorzystać, nigdy do ciebie nie dociera, a zostaje po niej twoja własna wersja, powtarzana w kółko.

Za tym wzorcem nie musi przy tym stać żaden dramat. Często to tylko wyuczony ruch, który kiedyś zadziałał i od tamtej pory powtarza się sam. To, jak mówisz o sobie na głos, z czasem i tak zrówna krok z tym, jak mówisz o sobie po cichu, a ta druga rozmowa toczy się bez świadków i bywa dużo mniej łaskawa.

Co o tym wie badanie

Kanadyjski psycholog Rod Martin i jego współpracownicy zaproponowali w 2003 roku model, który dzieli humor nie według tego, czy jest dobry, ale według tego, komu i czemu służy. Używa dwóch niezależnych osi: tonu, czyli tego, czy żart jest życzliwy, czy ostry, oraz kierunku, czyli tego, czy mierzy w innych, czy w ciebie. Z ich połączenia powstają cztery style humoru: jednoczący, pokrzepiający, cięty i autoironiczny, przy czym ten ostatni opisuje w modelu właśnie odruchowe obracanie żartu przeciwko sobie.

Ciekawe jest to, co w danych stało się z tymi dwoma, które mierzą do wewnątrz. Oba mają ten sam cel, czyli własną osobę, a mimo to leżały po przeciwnych stronach. Humor pokrzepiający, czyli umiejętność znalezienia komicznej strony własnego pecha, wiązał się z lepszym samopoczuciem. Ten drugi z gorszym. Sam wybór celu nie rozstrzyga więc o niczym. Rozstrzyga kierunek, w którym żart rusza twoją pozycją.

To zdanie trzeba czytać ostrożnie. Chodzi o korelacje, nie o przyczynę, i równie dobrze może działać odwrotna kolejność, czyli że kto długo czuje się gorzej, częściej sięga po zjeżdżanie siebie. Chodzi też o nawyk mierzony przez dziesiątki sytuacji, nie o pojedynczy żart. Z jednej uwagi o sobie nie wynika zupełnie nic.

Warto wspomnieć również, że te cztery skale są od siebie niezależne. Nie jesteś jednym z czterech typów, masz od każdego stylu jakąś porcję. Wysoki wynik w zjeżdżaniu siebie spotyka się w praktyce zwyczajnie z wysokim wynikiem w humorze jednoczącym i wychodzi z tego ktoś, kto rozśmiesza cały stół, a główną rolę zostawia sobie.

Psychiatra George Vaillant, który przez dziesiątki lat obserwował, jak ludzie radzą sobie z nieprzyjemnymi rzeczami, zalicza humor do dojrzałych mechanizmów obronnych. Dojrzały znaczy w tym sensie, że zmniejsza ciężar, a przy tym nie zniekształca rzeczywistości. Właśnie przy żartach na własny koszt łamie się to najszybciej, bo to samo narzędzie potrafi nieprzyjemną rzecz przerobić i odsunąć. Gdzie leży między nimi granica, rozkłada na części tekst o humorze jako mechanizmie obronnym.

Śmiejesz się ze sobą czy pod sobą?

Istnieje prosty sprawdzian i nie polega on na treści żartu. Polega na tym, co dzieje się z tobą dziesięć sekund po tym, jak śmiech ucichnie. Zdrowa autoironia zostawia lekkość, jakbyś zdjął plecak. Zjazd zostawia słabe ukłucie, a razem z nim potrzebę, żeby to jakoś dowyjaśnić albo od razu powiedzieć coś następnego.

Przypomnisz sobie ostatni żart, który zrobiłeś na swój koszt? Kto był w pokoju, dlaczego zrobiłeś go akurat wtedy i jak ci było minutę później? Odpowiedź na to ostatnie pytanie bywa dokładniejsza niż jakiekolwiek rozmyślanie o tym, jaki masz humor.

Drugi wskaźnik to autorstwo. Wybrałeś ten cel dlatego, że była to najzabawniejsza możliwość, czy dlatego, że w ciszy zrobiło się nieprzyjemnie i to najszybszy sposób, żeby ciszę zapełnić? Wybór i ucieczka wyglądają z zewnątrz tak samo. Od środka rzadko się mylą.

I po trzecie sprawdzian ciszą. Autoironia ją zniesie, bo żart był produktem ubocznym dystansu, który masz też bez publiczności. Zjazd ciszy nie znosi, bo śmiech jest jego jedyną zapłatą. Kiedy nikt się nie zaśmieje, na stole zostaje tylko to, co o sobie powiedziałeś. Jeśli ciekawi cię, w jakich proporcjach mieszają się u ciebie te cztery położenia, orientację da ci krótki test stylów humoru.

Kiedy zająć cel, a kiedy zostawić go wolny

Przydatna reguła brzmi: zajmuj cel tam, gdzie twoje kompetencje widać skądinąd. Drobna wpadka w dziedzinie, w której ludzie znają cię jako solidnego, jest żartem. Ta sama wpadka w dziedzinie, w której nie są ciebie jeszcze pewni, nie jest żartem, tylko dowodem. Dlatego autoironia pasuje doświadczonemu lekarzowi, a nie pasuje studentowi na egzaminie, choć obaj mówią to samo.

Wolny cel zostaw w trzech sytuacjach. Kiedy musisz coś przeforsować, a ludzie mają uwierzyć w twoją wersję. Kiedy naprawdę jesteś na dole, bo żart o własnej porażce jest w takiej chwili tylko szybszą drogą do tego samego wniosku. I kiedy otoczenie nie ma cię jeszcze z czym porównać.

Rolę gra też to, kto w pokoju stoi wyżej. Szef, który robi sobie żarty z własnej wpadki, obniża napięcie i nic tym nie ryzykuje, bo jego pozycję trzyma coś innego niż wrażenie z narady. To samo zdanie od najmłodszej osoby w zespole czyta się zupełnie inaczej: często jako prośbę o zapewnienie, na którą ktoś musi odpowiedzieć. Autoironia z góry jest prezentem, autoironia z dołu bywa rachunkiem, który reszta płaci uspokajaniem.

Szczególnie zdradliwa jest forma pisana. Na czacie i w mailu brakuje tonu głosu i tempa, czyli dokładnie tego, co przy autoironii niesie cały sens. Zdanie o tym, jak znowu to zawaliłeś, brzmi na żywo lekko, a w jednej linijce tekstu jak skarga albo polowanie na pocieszenie. Napisana wersja w dodatku zostaje. Żart rzucony przy kawie rozpływa się w minutę, ten sam żart na kanale służbowym da się doscrollować po miesiącach.

Poza sytuacją rolę gra dawka. Jeden żart na własny koszt na wieczór ludzie odłożą sobie jako dystans, piąty jako temat. Nie chodzi przy tym o żadną tabelkę, granicę słychać w tym, kiedy otoczenie przestaje się śmiać i zaczyna uspokajać.

Najbardziej użyteczna zmiana jest jednak językowa i zajmuje sekundę. Wymień trwałą cechę na jednorazową sytuację. Zdanie o tym, że jesteś chaotycznym człowiekiem, to twierdzenie o twojej naturze i reszta weźmie je jako informację. Zdanie o tym, że dziś rano przechytrzył cię kalendarz, to opis jednego konkretnego poranka. Śmiech bywa taki sam, reszta nie. Zresztą styl humoru to nawyk, a nie wyrok na charakter, a nawyki przepisuje się zdanie po zdaniu.

Tydzień, w którym to sobie policzysz

Spróbuj przez siedem dni jednej rzeczy. Za każdym razem, kiedy zrobisz żart na swój koszt, zanotuj w telefonie trzy dane: gdzie byłeś, kto był tam z tobą i czy zrobiło ci się po nim lżej, czy nie. Niczego więcej nie rozważaj, niczego sobie nie zakazuj.

Po tygodniu z tych kilku linijek zwykle wyłuskuje się wzorzec, który od środka źle widać. U większości ludzi żarty na siebie zbierają się przy konkretnych osobach i w konkretnych pokojach, a nie równomiernie przez całe życie. Michał z początku tekstu ma dwa takie pokoje, a w jednym z nich ma jeszcze dwóch kolegów, którzy pamiętają jego historie lepiej niż on sam.