Mit multitaskingu: dlaczego mozg nie robi dwoch rzeczy naraz

Kończysz raport, został ostatni akapit. W rogu ekranu wyskakuje mail od szefa, więc otwierasz go na sekundę i przelatujesz wzrokiem. Potem wracasz do raportu i przez chwilę szukasz, gdzie skończyłeś i co właściwie chciałeś napisać. Ta chwila wygląda na nic. W rzeczywistości właśnie zapłaciłeś mały podatek, a płacisz go może sto razy dziennie.

Większość z nas jest przekonana, że potrafi robić kilka rzeczy naraz. Mózg nie potrafi. Kiedy masz wrażenie, że pracujesz wielozadaniowo, tak naprawdę tylko szybko przeskakujesz między zadaniami, a każdy przeskok czegoś Cię kosztuje. Fachowo nazywa się to przełączaniem zadań i badacze mierzą je od początku tego wieku.

Multitasking nie jest więc umiejętnością, którą da się wytrenować. To raczej opis czegoś, co w Twojej głowie nigdy się nie wydarza. A najmniej wygodna część? Ludzie, którzy twierdzą, że radzą sobie z wieloma sprawami naraz najlepiej, zwykle wypadają najgorzej. Wrócimy do tego.

Mózg nie robi dwóch rzeczy naraz. Przełącza się.

To, co nazywamy wielozadaniowością, jest przełączaniem. Joshua Rubinstein, David Meyer i Jeffrey Evans rozłożyli to na części w 2001 roku w czterech eksperymentach, w których ludzie na przemian rozwiązywali zadania arytmetyczne i sortowali figury geometryczne. Za każdym razem, gdy przechodzili z jednego zadania na drugie, tracili czas. Im trudniejsze zadanie, tym większa strata.

Według ich modelu pojedyncze przełączenie składa się z dwóch kroków. Najpierw mózg musi przestawić cel, czyli zdecydować, że teraz zajmuje się czymś innym. Potem musi załadować reguły nowego zadania. Jedno i drugie zajmuje czas. Dopóki reguły nie są w pełni załadowane, popełniasz błędy i działasz wolniej, często w ogóle tego nie zauważając.

Sprawdź to na sobie. Pracujesz w arkuszu, przeskakujesz do dokumentu, żeby napisać jedno zdanie, i wracasz. To zdanie wyrywa Cię z logiki arkusza, a po powrocie musisz odnaleźć, w którym wierszu i przy której formule byłeś. To nie lenistwo ani niechlujstwo. To czas, którego wymaga samo przełączenie, i rośnie on razem z tym, jak wymagający był kontekst, który musiałeś porzucić.

Stephen Monsell nazwał to w pracy przeglądowej z 2003 roku: koszt przełączenia. Dorzucił do tego niewygodny szczegół. Przygotowanie potrafi ten koszt zmniejszyć, ale nigdy go nie kasuje. Nawet jeśli z góry wiesz, że za moment się przełączysz, i masz kilka sekund na rozbieg, część straty zostaje. Mózg po prostu potrzebuje chwili, żeby przestać pracować w starym trybie.

W laboratorium jedno przełączenie to kwestia dziesiątych części sekundy, co brzmi jak nic. Ale w zwykły dzień przeskakujesz między zadaniami, oknami i powiadomieniami dziesiątki albo setki razy, i te drobne koszty się sumują. Wyobraź sobie normalny poranek. Zaczynasz pisać ofertę dla klienta, dzwoni Slack, zerkasz, wracasz. Pięć minut później mail, dwie minuty potem kolega z "szybkim pytankiem". Każda przerwa zabiera kilka sekund na powrót do tekstu, a pod wieczór te sekundy nie są już sekundami, tylko dziesiątkami minut plus rozbitą uwagą, która z trudem klei mądre zdanie.

Tu leży sedno autooszustwa: mylimy zabieganie z produktywnością. David Meyer, jeden z autorów badania z 2001 roku, szacował później, że skakanie między zadaniami potrafi kosztować do 40% produktywnego czasu. Ta liczba krąży dziś po internecie jako twardy fakt. Traktuj ją raczej jako zgrubny szacunek niż precyzyjnie zmierzoną wartość z laboratorium. W oryginalnej pracy żadnych "czterdziestu procent" nie ma, to późniejsza interpretacja Meyera dla szerokiej publiczności, rozpowszechniona przez American Psychological Association.

Resztki uwagi: część Ciebie zostaje z tyłu

Do bezpośredniej straty czasu dochodzi coś podstępniejszego. Sophie Leroy opisała to w 2009 roku w czasopiśmie Organizational Behavior and Human Decision Processes i nazwała resztkami uwagi. Kiedy przeskakujesz na nowe zadanie, kawałek Twojej uwagi zostaje zaczepiony o poprzednie.

Efekt jest najsilniejszy przy zadaniach, których nie dokończyłeś i nie masz planu, kiedy do nich wrócisz. Kolega przerywa Ci w środku analizy, nie wiesz, kiedy do niej siądziesz ponownie, i część mózgu przeżuwa tę analizę, czy tego chcesz, czy nie. Niedomknięta sprawa nie rozpuszcza się sama. Wisi w tle i zjada moc dokładnie wtedy, gdy potrzebujesz jej do czegoś innego. Im więcej takich skoków uzbierasz w ciągu dnia, tym bardziej rozdrobnioną głowę masz w chwili, gdy zamykasz laptopa.

Najgorsza wiadomość dla "wytrenowanych multitaskerów"

Teraz część wbrew intuicji. Można by się spodziewać, że ludzie, którzy non stop robią kilka rzeczy naraz, dojdą w tym z czasem do wprawy. Eyal Ophir, Clifford Nass i Anthony Wagner ze Stanfordu sprawdzili dokładnie to w 2009 roku i opublikowali wyniki w PNAS. Podzielili badanych na intensywnych wielozadaniowców medialnych, czyli takich, którzy mają jednocześnie kilka okien, telefon, muzykę i pracę, oraz na tych, którzy robią tak rzadko. Potem puścili testy uwagi i pamięci. W jednym uczestnicy mieli śledzić wyłącznie czerwone prostokąty i ignorować niebieskie. Intensywni wielozadaniowcy nie potrafili oderwać się od niebieskich, choć te były czystym śmieciem.

Wynik uderzył w intuicję. Nałogowi multitaskerzy gorzej odfiltrowywali nieistotne informacje. Łatwiej wybijało ich coś, co nie miało nic wspólnego z zadaniem, i mniej z właściwej roboty zostawało im w pamięci. W dokładnie tej rzeczy, w której czuli się mistrzami, byli z tyłu. Zaliczasz się do osób, które twierdzą, że ogarniają wiele spraw naraz lepiej niż całe otoczenie? Taka pewność siebie bywa raczej ostrzeżeniem niż dyplomem.

Uczciwie trzeba dodać, że późniejsze badania zamieszały w tym obrazie. Teza, jakoby intensywni wielozadaniowcy przełączali się wolniej, nie utrzymała się w kilku replikacjach, a w jednej byli wręcz szybsi. Przetrwała za to podatność na rozproszenie. Trening w multitaskingu nie robi z Ciebie lepszego żonglera zadaniami. Prędzej robi z Ciebie łatwiejszy łup dla każdego nowego bodźca.

Telefon na biurku zjada Ci moc, choć go nie dotykasz

Pójdźmy o krok dalej. Adrian Ward, Kristen Duke, Ayelet Gneezy i Maarten Bos zbadali w 2017 roku, co robi sama obecność telefonu. Uczestnicy rozwiązywali zadania pamięciowe i uwagowe, mając telefon albo w innym pomieszczeniu, albo w kieszeni, albo ekranem w dół na biurku. Nikt z niego nie korzystał. Mimo to ci, którzy trzymali go w zasięgu wzroku, wypadali gorzej. Autorzy nazwali to zjawisko brain drain, czyli drenażem mocy mózgu: część Twojej pojemności poznawczej pilnuje telefonu nawet wtedy, gdy ten leży cicho i ekranem do blatu.

Najmocniej dostały osoby najbardziej przywiązane do swoich telefonów. Tu również przyda się ostrożność, bo późniejsze replikacje nie są jednomyślne, a kilka nie znalazło żadnego efektu. Kierunek jest jednak sensowny, a poprawka nic nie kosztuje. Gdy musisz pomyśleć, nie zostawiaj telefonu przy klawiaturze. Wrzuć go do torby, do szuflady, do sąsiedniego pokoju. Różnica między "ekranem w dół na biurku" a "w innym pokoju" jest większa, niż zgadniesz.

Zrób mały eksperyment. Jutro na dwie godziny skupionej pracy odłóż telefon do drugiego pomieszczenia i policz, ile razy Twoja ręka powędruje w miejsce, gdzie zwykle leży. Ten ruch w stronę pustego kawałka blatu to dokładnie ta uwaga, którą telefon zajmuje w tle, nawet gdy w ogóle go nie używasz. Pierwszego dnia naliczysz zaskakująco dużo. Po tygodniu zdecydowanie mniej, bo ręka przestaje mieć dokąd wracać.

Kiedy wielozadaniowość naprawdę działa

Nie znaczy to, że nigdy nie ogarniesz dwóch rzeczy naraz. Jest jeden warunek: przynajmniej jedna z czynności musi być automatyczna i niewymagająca. Spacer i słuchanie podcastu idą w parze bez tarcia. Podobnie składanie prania przy audiobooku albo obieranie ziemniaków przy rozmowie telefonicznej. Kiedy jedna aktywność leci na autopilocie, bo ciało zna ruch na pamięć, mózgowi zostaje moc na drugą.

Kłopot zaczyna się w momencie, gdy obie czynności biją się o ten sam zasób. Pamięć robocza ma ograniczoną pojemność, a w mózgu jest coś w rodzaju wąskiego gardła, przez które przechodzi naraz tylko jedna decyzja. Pisanie maila i jednoczesne śledzenie, o czym mowa na zebraniu, nie działa. Jedno i drugie potrzebuje języka oraz decyzji, więc się gryzą, a Ty nie robisz porządnie ani tego, ani tego. Najpaskudniejsza pułapka to prowadzenie auta. Wydaje się automatyczne, ale pisanie SMS-a za kierownicą nie jest wielozadaniowością. To przełączanie uwagi w miejscu, gdzie o wszystkim decyduje jedna sekunda.

Widać wzór. Dopóki jedna czynność nie wymaga aktywnego myślenia, mózg utrzymuje obie w ryzach. Gdy obie sięgają po ten sam obwód, zderzają się i wynik spada po obu stronach. Ten wzór ma jeszcze drugą stronę. W chwili, gdy podcast robi się na tyle ciekawy, że masz ochotę notować, przestaje lecieć w tle, a spacer ze słuchaniem nagle gryzie się tak samo jak mail z zebraniem.

Co z tym zrobić, w skrócie

Dobra wiadomość jest taka, że odpowiedzią nie jest heroiczna silna wola, tylko usunięcie przełączania. Podstawa nazywa się monotasking: robisz jedną rzecz, aż dojdziesz do naturalnego punktu zatrzymania, i dopiero wtedy się przerzucasz. Brzmi nudno i jest nudne. Działa też lepiej niż jakikolwiek trik na "lepszy multitasking".

Drugi element to grupowanie. Zamiast pilnować maila i czatu bez przerwy, zarezerwuj na nie dwa albo trzy okienka dziennie, a przez resztę czasu trzymaj je zamknięte. Wyłącz powiadomienia, które niczego nie rozwiązują w czasie rzeczywistym. Większość "pilnych" wiadomości poczeka godzinę i nic się nie stanie, a jeśli coś naprawdę się pali, ktoś zadzwoni. Pomaga też jedna drobna rzecz z badania Leroy: zanim odejdziesz od niedokończonego zadania, zapisz sobie w dwóch słowach, gdzie jesteś i co ma się wydarzyć dalej. Wtedy głowa przestaje trzymać wątek na siłę.

Ile kosztuje Cię przełączanie, zależy też od tego, jak masz ustawiony styl pracy: czy potrzebujesz ciszy i jednego zadania naraz, czy raczej nakręca Cię różnorodność i szybkie zmiany. Test stylu pracy pomoże Ci się rozeznać i pokaże, w jakim trybie wyciągasz z siebie najwięcej. Konkretne metody budowania skupienia i bronienia go przed przerwami opisujemy w poradniku o pracy głębokiej. Na start wystarczy jedna zasada. Zawsze, gdy robisz coś, co wymaga myślenia, zamknij pocztę. Nie wycisz. Zamknij.