Syndrom oszusta a wypalenie: gdy sukces nie przynosi ulgi

Paweł wychodzi z biura ostatni. Nie dlatego, że ma więcej pracy niż reszta. Materiały na jutrzejsze spotkanie są gotowe od trzeciej po południu, a on od tamtej pory czyta je po raz czwarty. Kiedy o za piętnaście dziesiąta zamyka drzwi, nie zabiera do domu poczucia dobrze wykonanej roboty. Zabiera pytanie, czy to wystarczyło.

W zespole uchodzi za lokomotywę, a przełożony na tegorocznej ocenie stawiał go innym za wzór. Z całej rozmowy Paweł pamięta jedno zdanie o tym, co następnym razem dałoby się zrobić szybciej.

To nie jest opowieść o pracowitości. To opis mechanizmu, w którym praca po godzinach nie jest ambicją, tylko polisą. A polisę płaci się co miesiąc od nowa.

Nadmiar przygotowań jako polisa przed zdemaskowaniem

Syndrom oszusta to poczucie, że człowiek nie pasuje tam, gdzie jest, i że prędzej czy później wyjdzie to na jaw. Opisały go psycholożki Pauline Clance i Suzanne Imes w 1978 roku, a od tamtej pory okazało się, że do pracy chodzi z nim mnóstwo ludzi z policzalnymi wynikami. To nie jest choroba ani zaburzenie i nie figuruje w klasyfikacjach zaburzeń psychicznych. To wyuczony sposób tłumaczenia sobie własnego sukcesu.

Wątpliwości nie biorą się przy tym z jednego miejsca. Dzielą się na trzy źródła: poczucie bycia oszustem (moje miejsce należy się komuś zdolniejszemu), umniejszanie sukcesów (to, co wyszło, się nie liczy) oraz szczęście i okoliczności (udało się przypadkiem). Szczegółowo rozbiera je tekst o tym, czym jest syndrom oszusta i skąd biorą się wątpliwości. Dla drogi do wyczerpania najważniejsze jest to, co każde z tych źródeł robi z ilością pracy.

Robią z nią to samo. Kiedy nie masz pewności, że nadajesz się do zadania, nasuwa się jedna niezawodna obrona: przygotować się tak dokładnie, żeby nie dało się niczego zarzucić. Przeczytać więcej materiałów, niż kiedykolwiek padnie. Przejść prezentację jeszcze raz. Zostać do wieczora. Działa to znakomicie i właśnie w tym tkwi problem.

Efekt bowiem wychodzi dobrze, tylko że zasługa nie przypada tobie. Przypada przygotowaniom. Gdyby nie te trzy godziny więcej, wszystko by się wydało. Ulga trzyma się więc mniej więcej do końca dnia, a kolejne zadanie zastaje wątpliwość w stanie nienaruszonym. Clance nazwała tę karuzelę cyklem oszusta, a dokładniej rozbiera ją tekst o tym, jak łączą się syndrom oszusta a perfekcjonizm.

Najmniej oczywiste jest to: sukces nie osłabia wzorca, tylko go karmi. Każde dobrze zrobione zadanie jest zarazem dowodem, że bez przepracowania by nie wyszło, a poprzeczka następnym razem podskakuje wyżej. Ktoś, kto funkcjonuje tak piąty rok, nie ma za sobą pięciu lat zbierania pewności siebie, tylko pięć lat zwiększania dawki.

Co o związku z wypaleniem wie nauka

To, że taki sposób pracy kosztuje energię, widać gołym okiem. Ciekawsze jest, że widać to również w danych. Villwock i współpracownicy w 2016 roku sprawdzali u amerykańskich studentów medycyny, jak mocno postrzegają siebie jako oszustów, i równocześnie mierzyli poziom wypalenia. Studenci z silniejszymi wątpliwościami co do własnych kompetencji wypadali gorzej także na skalach wyczerpania i cynizmu.

Nie było to duże badanie i autorzy sami określili je jako pilotażowe, więc żadne prawo o ludzkiej psychice z niego nie wynika. Wpisuje się jednak w szerszy obraz: badania wielokrotnie łączą silniejsze wątpliwości co do własnych kompetencji z wyższym wyczerpaniem i niższą satysfakcją z pracy, i to w branżach od ochrony zdrowia po uczelnie.

Słowo „łączą" niesie w takim zdaniu cały ciężar. Nikt nie zmierzył, czy wątpienie w siebie prowadzi do wyczerpania, czy raczej wyczerpany człowiek po prostu zaczyna wątpić w swoje umiejętności. Całkiem możliwe, że prawdziwe jest jedno i drugie naraz, bo obie rzeczy się nawzajem karmią: im mniej energii, tym gorszy efekt, tym mocniejsze poczucie, że nie dajesz rady, tym więcej nadgodzin.

Warto spojrzeć też na to, czym wypalenie się zwykle opisuje. Christina Maslach rozróżnia w nim wyczerpanie, cynizm i poczucie, że twoja praca donikąd nie prowadzi. Ten trzeci punkt jest u ludzi wątpiących w siebie zdradliwy, bo nie biorą go za objaw. Biorą go za wreszcie trafny opis rzeczywistości.

Dlaczego wolny wieczór wygląda na ryzyko

Agnieszka po awansie wzięła tydzień urlopu, na który cieszyła się pół roku. Przez pierwsze dwa dni trzy razy otworzyła służbową skrzynkę, potem powiedziała sobie dość i odłożyła telefon. Resztę tygodnia spędziła na rozmyślaniu, co się bez niej rozsypuje. Wypoczęta wróciła mniej więcej w jednej piątej.

Dla kogoś, kto sukces przypisuje przygotowaniom, odpoczynek nie jest niewinną przerwą. To czas, w którym polisa jest wyłączona. Jeśli akurat wtedy coś nie wyjdzie, potwierdzi się dokładnie ta obawa, przez którą pracuje się wieczorami. A jeśli nie wyjdzie nic, nie dowiesz się z tego zupełnie niczego, bo tydzień bez katastrofy zawsze da się wytłumaczyć tym, że nic trudnego akurat nie wypadło.

Dochodzi do tego całkiem zwyczajne pytanie o tożsamość. Jeśli twoja wartość stoi na tym, ile zdążysz zrobić, wolny wieczór jest chwilą, w której zostaje z ciebie tylko ten człowiek, któremu nie ufasz. Unikanie go nie jest dziwnym pomysłem.

Kiedy ostatnio miałeś wolny wieczór, w którym ani razu nie przyszło ci do głowy, co mógłbyś jeszcze dokończyć? Odpowiedź na to pytanie powie o twojej sytuacji więcej niż liczba przepracowanych godzin.

Gdzie pracowitość się łamie

Dużo godzin samo w sobie nic nie znaczy. Ludzie wykonują ogromne ilości pracy latami i się nie wypalają, bo ta praca coś oddaje. Różnica nie tkwi w objętości, tylko w tym, co dzieje się z efektem potem.

W prawej kolumnie widać, dlaczego zmęczenie zbiera się szybciej, niż wynikałoby z liczby godzin. Pracy, po której nie zostaje nic zaksięgowanego, nie da się odliczyć od żadnego konta. Zaczyna się wciąż od zera.

Sygnały, przy których warto się zatrzymać, bywają niepozorne i człowiek widzi je najczęściej u kolegi wcześniej niż u siebie:

• nadgodziny, po których praca nie posunęła się ani trochę bardziej, niż gdybyś wyszedł o piątej
• na propozycję pomocy odpowiadasz, że tłumaczenie i tak zajęłoby dłużej
• wolne, które bierzesz dopiero wtedy, gdy zmusi cię do niego choroba
• przy rzeczach, które kiedyś cię cieszyły, łapiesz się na ironii albo obojętności
• spotkanie, do którego przygotowywałeś się tydzień, nie zostawia w tobie po zakończeniu zupełnie nic

Tu wypada uczciwie powiedzieć, gdzie kończy się ten tekst. Wypalenie jest zjawiskiem zawodowym z własnymi znakami rozpoznawczymi i nie da się go rozpoznać z artykułu ani z testu w internecie; co wie o nim nauka i jak wygląda jego przebieg, opisuje osobny tekst o wypaleniu zawodowym. Wątpliwości co do własnych kompetencji są tylko jedną z dróg, które do niego prowadzą, i z pewnością nie jedyną.

Gdzie ten krąg przerwać

Dobra wiadomość jest taka, że mechanizm ma kilka miejsc, w których da się go rozłączyć, i żadne z nich nie wymaga, żebyś z dnia na dzień nabrał pewności siebie.

Pierwsze to limit na przygotowania. Ustal z góry, ile czasu dajesz zadaniu, i po jego upływie skończ bez względu na odczucia. Przygotowania ponad ten limit zwykle nie podnoszą jakości, tylko na chwilę uciszają niepewność, a tym samym uczą ją, żeby następnym razem odezwała się znowu. Nieprzyjemne jest to mniej więcej dwa razy.

Drugie miejsce to moment oddania. Do każdej skończonej rzeczy dopisz trzy kroki, które do niej doprowadziły, i ile czasu zajęły. Gotowy efekt wygląda bowiem prosto również dla ciebie, bo droga do niego nie jest z niego widoczna, a bez niej sukces łatwo przepisuje się na zwykłą robotę, za którą się nie chwali.

Dalej jest granica, którą ustawiasz raz i nie negocjujesz o niej codziennie. Po dziewiątej wieczorem nie czytam maili. Niedziela jest wolna. Brzmi banalnie, tyle że akurat u ludzi wątpiących w siebie ta rzecz pełni inną funkcję niż u reszty: każdy wieczór, w którym nic się nie wali, to jeden wpis w kolumnie dowodów.

Najbardziej niedoceniany krok to powiedzieć o tym głośno. Clance i Imes pracowały z ludźmi w grupach właśnie dlatego, że poczucie wyjątkowej niekompetencji rozpuszcza się w chwili, gdy człowiek odkrywa, że to samo zna kolega, którego ma za najpewniejszego siebie ze wszystkich. Konkretne postępowanie zależnie od źródła wątpliwości rozbiera tekst o tym, jak pokonać syndrom oszusta.

To, który z tych czterech kroków ci pasuje, zależy od tego, skąd biorą się twoje wątpliwości. Przy poczuciu bycia oszustem działa raczej limit i rozmowa, przy umniejszaniu sukcesów zapisywanie drogi, przy szczęściu i okolicznościach rozpisanie efektu na pojedyncze decyzje. Orientacyjny obraz da krótki test syndromu oszusta, który pokaże ogólny poziom wątpliwości i to, które z trzech źródeł jest u ciebie najsilniejsze. Potraktuj go jako punkt wyjścia, nie jako wyrok.

Zostaje jeszcze jeden obszar, którego sam nie naprawisz. Nadmiar przygotowań jest po części odpowiedzią na środowisko, w którym chwali się wyłącznie bezbłędne oddanie, a informacja zwrotna przychodzi w formie zastrzeżeń. Co da się z tym zrobić na naradzie, w nowej roli albo na rozmowie oceniającej, rozbiera tekst o tym, jak objawia się syndrom oszusta w pracy.

Kiedy samopoznanie już nie wystarcza

Wszystko powyżej dotyczy zmęczenia, które ma granice. Kiedy wyczerpanie trwa miesiącami, kiedy budzisz się rano tak samo zmęczony jak wieczorem i kiedy do stanu, z którego kiedyś wyciągał cię weekend, nie wracasz nawet po urlopie, nie chodzi już o nawyk myślowy i żaden limit na przygotowania tego nie rozwiąże.

W takiej chwili warto pójść do lekarza rodzinnego albo do psychologa, choćby z jednym zdaniem o tym, że energia się skończyła i nie wraca. To nie jest przyznanie się do porażki i nikt nie będzie ci tam odbierał pracowitości. Zmienia się tylko tyle, że przestajesz być z tym sam.

Paweł spróbował jednej jedynej rzeczy. Zapisał na kartce godzinę, o której materiały były gotowe, i wyszedł do domu dwie godziny wcześniej. Spotkanie następnego dnia przebiegło dokładnie tak samo jak wszystkie poprzednie, a on przypisał to tamtej godzinie.

Jeden taki zapis nie dowodzi niczego. Dziesięć to już całkiem przyzwoity argument.