Otwartość na doświadczenie: czynnik O w modelu HEXACO

Marta stoi przed jednym obrazem dwadzieścia minut. Paweł przeszedł całą wystawę w dwanaście i czeka na dworze na ławce.

W drodze do domu kłócą się, tylko że nie o sztukę. Ona ma poczucie, że on nie umie się zatrzymać. On ma poczucie, że ona robi naukę z czegoś, co widać na pierwszy rzut oka. Żadne z nich nie zauważy, że właśnie otarli się o cechę charakteru, którą psychologia mierzy od kilkudziesięciu lat.

Nazywa się otwartość na doświadczenie, a w sześcioczynnikowym modelu HEXACO nosi literę O. Nie mówi nic o tym, kto jest mądrzejszy albo bardziej oczytany. Opisuje, jak mocno ciągnie cię do nowego, niezwykłego i do tego, co na razie nie służy niczemu.

Cztery różne rzeczy pod jedną literą

Model zbudowali psycholodzy Kibeom Lee i Michael Ashton na podstawie analiz tego, jak ludzie w różnych językach opisują charakter innych. Obok pięciu znanych wymiarów wyszedł im szósty, uczciwość-pokora, a pozostałe czynniki trochę się pod nim przetasowały. Czym cała szóstka różni się od Wielkiej Piątki, wyjaśnia osobny tekst o tym, czym jest model HEXACO.

Otwartość jest z tej szóstki najtrudniejsza do uchwycenia. Pod jedną nazwą trzyma bowiem cztery skłonności, które łączą się ze sobą luźniej, niż można by się spodziewać.

Kombinacje bywają nierówne. Programistka, która przeczyta trzy książki o dziejach Bizancjum, a w galerii ziewa, ma wysoką dociekliwość i niską wrażliwość estetyczną. Kto kocha muzykę eksperymentalną, ale w pracy nie zniesie żadnej zmiany procedury, siedzi wysoko w estetyce i nisko w niekonwencjonalności. Średnia z czterech liczb powie więc o tobie mniej niż ich rozkład.

Jak wygląda wysokie O w zwykłym tygodniu

Najlepiej poznać je po tym, co człowiek robi, kiedy nikt nie patrzy. Zamówione książki gromadzą się szybciej, niż da się je przeczytać. Obok siebie leżą trzy zaczęte hobby. A o jedenastej wieczorem można zabrnąć w film o rybach głębinowych, choć rano czeka prezentacja.

W rozmowie otwartość ujawnia się inaczej. Mniej interesuje ją wniosek niż to, skąd się wziął, więc pyta o rzeczy, które pozornie nigdzie tematu nie posuwają. Bierze na poważnie także myśl, z którą się nie zgadza, bo chce ją najpierw zrozumieć od środka. I potrafi wysłuchać naprawdę dziwnego pomysłu bez uśmieszku.

Rachunek przychodzi przy kończeniu. Rutynowa część pracy, ta, w której nie ma już czego odkrywać, wędruje na później, a czasem nie przychodzi wcale. Wysokie O produkuje dodatkowo niepokój: to, co rok temu było ekscytujące, dziś jest nudą, i człowiek zmienia projekty, branże albo miasta częściej, niż to wychodzi na dobre jego życiorysowi.

Otwartość to nie inteligencja

Tu rodzi się najczęstsza pomyłka. Wysokie O łatwo czyta się jako bystrość, bo na zewnątrz przejawia się podobnie: dużo przeczytane, mnóstwo odniesień, gotowość do rozmowy o abstrakcjach. Zmierzony związek między otwartością a wynikami testów zdolności umysłowych jest jednak słaby. Wyjaśnia tylko niewielki ułamek tego, czym ludzie się od siebie różnią.

Dlaczego jedno tak łatwo bierze się za drugie, pokazali Colin DeYoung i jego współpracownicy w 2007 roku. Otwartość da się podzielić na dwie części: jedna kieruje się do wyobraźni, postrzegania i sztuki, druga do faktów, logiki i rozmyślania nad problemami. Tę drugą w tekstach naukowych nazywa się intelektem i pokrywa się ona ze zdolnościami umysłowymi zauważalnie bardziej. Kto twierdzi, że otwarci ludzie są mądrzejsi, mówi zwykle o połowie cechy.

Różnicę między obiema połowami widać też w tym, jak tacy ludzie zachowują się w dyskusji. Jeden pyta, czy liczby są prawidłowe. Drugi pyta, co jeśli patrzymy na całość z niewłaściwej strony. Żadne z tych pytań nie jest mądrzejsze, po prostu mierzą w inne miejsce.

Jedna właściwość otwartości idzie przy tym wbrew intuicji. Skłonność do szukania związków nie zatrzymuje się na tych prawdziwych. Ludzie z wysokim wynikiem w otwartości pewniej odnajdują wzór w gąszczu danych, a zarazem częściej widzą go tam, gdzie żadnego nie ma. Ten sam filtr, który wpuszcza do środka oryginalne pomysły, wpuszcza również bzdury.

Niska otwartość i jej cicha zaleta

Opisy niskiego wyniku bywają niesprawiedliwe. Słowa w rodzaju zaściankowy czy nudny nie mają w nich czego szukać, bo wynik mierzy coś innego: jak bardzo wierzysz sprawdzonemu w porównaniu z niesprawdzonym. Kto ma niskie O, chce zobaczyć, że rzecz działa, zanim wpuści ją do swojego życia.

Grzegorz prowadzi magazyn piętnaście lat i na każdą nowinkę ma to samo pytanie: co się stanie, jeśli nie wyjdzie. Kiedy firma wdrażała nowy system ewidencji, był jedynym, który poprosił dostawcę o listę klientów używających go już rok. Dwóch z nich opisało mu problem, który potem zaoszczędził firmie dwa miesiące pracy. Zachwyceni koledzy nie dzwonili w tej sprawie, bo nie przyszło im to do głowy.

W środowisku, gdzie błąd kosztuje pieniądze albo zdrowie, sceptycyzm wobec nowości wypada taniej niż ochota, by ich spróbować. Dorzuć do tego jeszcze jedną zaletę: eksperctwo powstaje z powtarzania, nie z przeskakiwania. Człowiek, którego nudzi robienie czterech lat tego samego, rzadko dochodzi w tym naprawdę głęboko.

Słabość niskiego O leży gdzie indziej niż w inteligencji. Brakuje ostrzeżenia, że świat pod utartą procedurą tymczasem się przesunął. To ostrzeżenie zwykle dociera dopiero w chwili, kiedy przesunięcie widać już w liczbach.

Otwartość a praca twórcza

Ze wszystkich cech charakteru to właśnie otwartość jest twórczości najbliższa. Gregory Feist w 1998 roku podsumował dziesiątki badań nad osobowością osób twórczych i otwartość należała do tego, co najwyraźniej odróżniało naukowców i artystów od ich mniej twórczych kolegów. Ma to sens: bez chęci przeszukiwania niezwykłych możliwości oryginalne rozwiązanie nie ma skąd się wziąć.

Ciekawszy jest jednak ten podział otwartości na dwie części. Scott Barry Kaufman i jego współpracownicy ustalili w 2016 roku, że każda połowa przewiduje coś innego. Ta ciągnąca do wyobraźni i estetyki wiązała się z osiągnięciami twórczymi w sztuce. Ta rzeczowsza, bliższa logice i faktom, wiązała się z osiągnięciami w nauce. Jedna litera, dwa różne torowiska.

Sam pomysł nie jest jednak rzeczą gotową. Kasia wymyśli na jednej naradzie dziesięć kampanii i trzy z nich są coś warte, tylko że bez Tomka, który prowadzi listę i pilnuje terminów, żadna nie wyszłaby na świat. Otwartość dostarcza materiału, sumienność przepycha go na zewnątrz. Zespoły twórcze, które rozsypały się na samych zapaleńców, zwykle nie upadły z braku pomysłów.

Badania kadrowe natrafiają przy tym na nieoczekiwaną granicę. Murray Barrick i Michael Mount podsumowali w 1991 roku dane o osobowości i wynikach w pracy, a otwartość prawie nie mieściła się wśród predyktorów wyników. Przyzwoicie przewidywała natomiast, jak dobrze ktoś poradzi sobie w trakcie wdrażania się. Otwartość mówi więc więcej o tym, jak szybko czegoś się nauczysz, niż o tym, jak dobrze będziesz to potem robić.

Samą twórczość da się też mierzyć wprost, niezależnie od charakteru. Pytasz wtedy o rozwiązania zadań, a nie o to, jak człowiek siebie opisuje; w tym kierunku idzie na przykład test kreatywnego myślenia, który z otwartością się wiąże, ale nie mierzy tego samego.

Dlaczego o nowościach tak trudno rozmawiać

Różnica w otwartości najmocniej zderza się tam, gdzie decyduje się o czymś nowym. Zmiana dostawcy, inny sposób nauczania, przebudowa mieszkania, nietypowy układ rodziny. Z zewnątrz wygląda to na spór o fakty, w środku chodzi o coś innego.

Dla człowieka z wysokim O nowość sama w sobie jest argumentem. To, że czegoś jeszcze nie próbowano, jest powodem, dla którego warto próbować. Dla człowieka z niskim O nowość jest powodem, by nieść ciężar dowodu. Nieprzetestowane znaczy niesprawdzone, a niesprawdzone znaczy ryzyko. Oboje mówią przy tym o tej samej rzeczy, tylko każde wyobraża sobie pod słowem „ciekawe” coś przeciwnego.

Podobna różnica pobrzmiewa w postawach wobec spraw publicznych. Badania poglądów politycznych wielokrotnie znajdują umiarkowany związek między otwartością a gotowością do zmiany utartych reguł; do tego samego wniosku doszła też znana praca przeglądowa Johna Josta i współautorów z 2003 roku. To słaba skłonność, a nie przeznaczenie, i z pewnością nie wynika z niej, kto ma w konkretnej sprawie rację.

Kiedy ostatnio zmieniłeś zdanie o czymś, co uważałeś za dawno zamknięte? Odpowiedź na to pytanie powie o twoim O więcej niż cały kwestionariusz. Spróbuj przy tym przypomnieć sobie, co wtedy tobą poruszyło: nowa informacja, czy to, że przyniósł ją ktoś, komu wierzysz.

Praktyczny wniosek jest niepozorny. Jeśli przychodzisz z nowinką do kogoś z niskim O, nie zaczynaj od tego, jakie to nowe, ale od tego, gdzie już działa i co się stanie, jeśli zawiedzie. Jeśli nowinkę dostajesz i wiesz, że nie masz do niej ochoty, zadaj drugiej stronie jedno pytanie: co powinno mnie przekonać. Kiedy nie umiesz na nie odpowiedzieć nawet ty sam, nie chodzi o argumentację, ale o wygodę.

Co z tym zrobić

Otwartość nie jest ani cnotą, ani wadą, co u cech charakteru bywa rzadkie. Wysokie O opłaca się w środowisku, które szybko się zmienia i nagradza eksperyment. Niskie O opłaca się tam, gdzie ceni się niezawodność i gdzie za błędy płaci się drogo. Przydatne jest głównie to, żeby wiedzieć, gdzie na tej skali stoisz, bo środowisko możesz sobie wtedy wybierać.

Cecha przesuwa się poza tym z czasem. Obszerna metaanaliza Brenta Robertsa i współautorów z 2006 roku opisała, że otwartość w młodej dorosłości zwykle nieco rośnie, a w późniejszym wieku znowu spada. Przesunięcia są małe, ale pokazują, że nie mówimy o czymś zabetonowanym.

Gdzie dokładnie leżysz ty, zmierzy test HEXACO: 60 pytań, około ośmiu minut, wynik dla wszystkich sześciu czynników wraz z rozbiciem otwartości na poszczególne składniki. Porównanie z innymi jest orientacyjne, ale na różnicę między „kocham zmianę” a „zmianę znoszę” wystarcza z nadmiarem.

Możesz spróbować i bez testu. Przez dwa tygodnie zapisuj każdą decyzję, w której wybierałeś między sprawdzonym i nowym wariantem, i dopisz do każdej jedno zdanie dlaczego. Restauracja, narzędzie, trasa na rowerze, sposób rozwiązania sporu w pracy. Jeśli na tej liście dziesięć razy stoi „bo to znam”, masz odpowiedź. Jeśli dziesięć razy „bo tego jeszcze nie znam”, masz ją również, tylko z drugiej strony.