Toksyczna pozytywność: kiedy "myśl pozytywnie" szkodzi

Twoja koleżanka mówi Ci, że właśnie straciła pracę. Pierwszy odruch? "Ej, wszystko dzieje się po coś. Przynajmniej znajdziesz teraz coś lepszego!" Chcesz dobrze. Tyle że komunikat, który do niej dotarł, brzmi zupełnie inaczej: to, co czujesz, jest nie w porządku. Powinnaś czuć coś innego. Twój strach, złość i niepewność nie mają tu wstępu.

To właśnie jest toksyczna pozytywność. I prawdopodobnie robisz to częściej, niż Ci się wydaje.

Czym jest toksyczna pozytywność

Toksyczna pozytywność to przesadne i nieszczere naciskanie, żeby za wszelką cenę trzymać pozytywne nastawienie. To nie jest to samo co optymizm. Optymizm mówi: "Będzie ciężko, ale dam radę". Toksyczna pozytywność mówi: "Ciężko? Jak to ciężko? Uśmiechnij się i myśl pozytywnie!"

Różnica siedzi w tym, co dzieje się z negatywnymi emocjami. Optymista je czuje i przerabia. Osoba toksycznie pozytywna je odrzuca, chowa i potępia, u siebie i u innych. Tak jakby smutek, złość albo strach były osobistą porażką. Jakby ból oznaczał, że robisz coś źle.

Psycholożka Susan David z Harvard University, autorka koncepcji zwinności emocjonalnej (2016), ujmuje to prosto: "Wymuszona pozytywność nie jest odwagą. To forma sztywności". W swoich badaniach David ustaliła, że jedna trzecia ludzi albo aktywnie ocenia siebie za przeżywanie negatywnych emocji, albo świadomie ich unika. Ta grupa wypada gorzej pod względem zdrowia psychicznego niż ci, którzy przyjmują trudne emocje jako naturalną część życia.

Jak rozpoznać toksyczną pozytywność

Toksyczna pozytywność przebiera się za życzliwość. Dlatego tak trudno ją wyłapać, a jeszcze trudniej nazwać po imieniu bez wychodzenia na zgorzkniałego pesymistę. Prawie zawsze pada z dobrą intencją, często od osoby, której naprawdę na Tobie zależy.

Kilka typowych sytuacji:

• Ktoś jest w żałobie, a Ty rzucasz: "Przynajmniej miał piękne życie".
• Kolega skarży się na niesprawiedliwe traktowanie w pracy, a w odpowiedzi słyszy: "Skup się na plusach".
• Wyczerpanie? Mówisz sobie, że nie masz prawa narzekać, bo inni mają gorzej.
• W mediach społecznościowych wrzucasz wyłącznie dobre momenty, a gorsze dni chowasz, bo przecież nikt nie chce oglądać "negatywów".

Zwróć uwagę na schemat. W każdej z tych sytuacji uzasadniona emocja (smutek, frustracja, wyczerpanie) zostaje potraktowana jak usterka do naprawienia. A rozwiązanie zawsze brzmi tak samo: przestań to czuć. Tyle że emocji nie da się wyłączyć na komendę. A próby kończą się bardzo realnym rachunkiem.

Dlaczego tłumienie emocji szkodzi

W 2003 roku James Gross ze Stanford opublikował badanie, które rozdzieliło dwie strategie radzenia sobie z emocjami: przewartościowanie poznawcze (zmiana sposobu patrzenia na sytuację) i tłumienie (próba nieczucia albo nieokazywania emocji). Wyniki nie zostawiły miejsca na wątpliwości. Ludzie chronicznie tłumiący emocje paradoksalnie przeżywają więcej stanów negatywnych, mniej pozytywnych, mają gorsze relacje i wyższy poziom stresu fizjologicznego.

Twoje ciało po prostu nie słucha, kiedy każesz mu "być pozytywnym". Kortyzol zostaje w górze. Ciśnienie nie spada. Napięcie w mięśniach nie puszcza. Emocja nigdzie nie zniknęła. Przeprowadziła się tylko ze świadomości do ciała, gdzie nikt jej nie widzi, łącznie z Tobą.

Pennebaker i Beall pokazali już w 1986 roku, że osoby, którym dano przestrzeń na pisanie o trudnych doświadczeniach i emocjach, w kolejnych miesiącach rzadziej trafiały do lekarza niż grupa kontrolna. Tłumienie emocji nie jest wyłącznie nieprzyjemne. Ma mierzalne konsekwencje zdrowotne.

Do tego dochodzi koszt społeczny. Kiedy słyszysz "nie masz powodu do smutku" albo "myśl pozytywnie", uczysz się, że dzielenie się trudnymi emocjami jest ryzykowne. Przestajesz mówić o tym, co Cię gnębi. Zamykasz się w sobie. A izolacja to jeden z najpewniejszych predyktorów depresji.

Zwinność emocjonalna zamiast wymuszonego uśmiechu

Susan David wcale nie namawia do negatywności. Jej koncepcja zwinności emocjonalnej to coś zupełnie innego niż "daj się pochłonąć smutkowi". Chodzi o zdolność przeżywania pełnego spektrum emocji, przyjemnych i nieprzyjemnych, oraz reagowania na nie elastycznie zamiast automatycznie.

David opisuje cztery kroki:

• Zauważ emocję. Nie "jest mi źle", tylko "czuję konkretny niepokój, bo boję się tego, co będzie jutro".
• Nazwij ją precyzyjnie. Badanie Matthew Liebermana (2007) pokazało, że samo nazwanie emocji obniża aktywność ciała migdałowatego. To zjawisko nazywa się "affect labeling" i działa dosłownie jak słowny środek uspokajający.
• Akceptacja zamiast walki. Emocja jest informacją, nie rozkazem. Możesz czuć złość i nie podnieść głosu. Możesz czuć strach i mimo to ruszyć dalej. Przyjęcie emocji nie zobowiązuje Cię, żeby działać po jej myśli.
• Na końcu wybierasz zgodnie z wartościami, nie z emocją. Co naprawdę chcesz zrobić w tej sytuacji? Nie to, co podpowiada emocja, tylko to, co pasuje do rzeczy, na których Ci zależy.

Zobacz, czego w tym procesie nie ma. Nigdzie nie pada "przestań to czuć" ani "myśl pozytywnie". Emocja nie zostaje ani zduszona, ani rozdmuchana. Dostaje przestrzeń, dostaje nazwę, a dopiero potem przychodzi świadomy wybór.

Optymizm kontra toksyczna pozytywność

Bądźmy uczciwi. Sam optymizm problemem nie jest. Wręcz przeciwnie, dziesięciolecia badań pokazują, że optymistyczne nastawienie dobrze robi zdrowiu, relacjom i wynikom w pracy. Martin Seligman, twórca psychologii pozytywnej, zbudował całą dyscyplinę naukową na założeniu, że pozytywne emocje warto badać i pielęgnować.

Gdzie zatem przebiega granica?

Zdrowy optymizm pracuje z rzeczywistością. Mówi: "Sytuacja jest trudna I wierzę, że znajdę wyjście". Obie części tego zdania są prawdziwe naraz i żadna nie unieważnia drugiej. Toksyczna pozytywność wykreśla tę pierwszą. A razem z nią wykreśla Twoje doświadczenie, Twoje uczucia i Twoją prawdę.

Jak reagować, kiedy ktoś cierpi

To praktyczne pytanie, które spędza sen z powiek wielu osobom. Partnerka wraca do domu roztrzęsiona. Znajomy dzwoni z płaczem. Kolega z pracy przyznaje po cichu, że już nie daje rady, i patrzy na Ciebie w oczekiwaniu na reakcję. Co wtedy powiedzieć?

Co zwykle nie działa: "Będzie dobrze". "Wszystko dzieje się po coś". "Mogło być gorzej". "Doceń to, co masz". Za tymi zdaniami nie stoi zła wola. Ale docierają jako coś zupełnie innego: "Twoje emocje są dla mnie niewygodne, więc je zwiń i schowaj".

Co działa lepiej:

• "To brzmi naprawdę ciężko." Walidacja, czyli potwierdzenie, że to, co druga osoba czuje, ma sens.
• "Jestem przy Tobie." Nic nie musisz naprawiać. Wystarczy być.
• "Chcesz o tym pogadać, czy wolisz, żebym po prostu słuchał?" (Szacunek. Nie każdy szuka rady, część ludzi chce zostać wysłuchana.)
• "Nie naprawię tego za Ciebie, ale jestem." Uczciwość. Żadnych obietnic bez pokrycia.

John Gottman, który czterdzieści lat badał związki, ustalił, że relację najmocniej wzmacnia coś, co nazywa "zwracaniem się ku" (turning toward): moment, w którym jedna osoba wyraża emocję, a druga obraca się w jej stronę zamiast się odwrócić. "Będzie dobrze" to odwrócenie się. "Widzę, że Cię to boli" to zwrot ku drugiej osobie.

Brzmi błaho, tylko że takie momenty się sumują. I to one z czasem budują albo po cichu rozmontowują relację.

Skąd bierze się toksyczna pozytywność

Dlaczego w ogóle to robimy? Dlaczego automatycznie mówimy "bądź pozytywny" zamiast "to musi być koszmar"?

Pierwszy powód to dyskomfort. Cudze negatywne emocje uruchamiają nieprzyjemne stany w nas samych. Psychologowie mówią o zarażaniu emocjonalnym. Kiedy ktoś płacze na Twoim ramieniu, Twój układ nerwowy też się rozstraja. A najszybszy sposób, żeby to ustało, to wyciszyć cudzą emocję. Nie dla dobra tej osoby, tylko dla własnego spokoju.

Drugie źródło to kultura. Media społecznościowe stworzyły środowisko, w którym "wdzięczność" i "pozytywny mindset" są walutą społeczną. Dzielenie się bólem bywa nazywane "toksycznym". Przyznanie, że coś nie wychodzi, to podobno "negatywna energia". Powstaje z tego zbiorowa fasada, za którą chowają się miliony ludzi przekonanych, że ze swoimi problemami są zupełnie sami.

Trzeci powód to wychowanie. Wielu z nas dorastało przy "nie becz", "bądź dzielny", "chłopaki nie płaczą". Nauczyliśmy się, że negatywne emocje są niemile widziane. A teraz, kompletnie nieświadomie, odtwarzamy dokładnie ten sam schemat wobec własnych dzieci i przyjaciół.

Związek z inteligencją emocjonalną

Toksyczna pozytywność jest w gruncie rzeczy problemem inteligencji emocjonalnej. Konkretnie zawodzi w dwóch z czterech filarów modelu Golemana: w samoświadomości (nieumiejętność rozpoznania i przyjęcia własnych emocji) oraz w świadomości społecznej (nieumiejętność uznania emocji drugiej osoby za prawdziwe).

Osoba z wysoką inteligencją emocjonalną nie mówi "bądź pozytywny". Pyta: "Co teraz czujesz?". Nie dlatego, że kocha negatywność, tylko dlatego, że wie jedno: przez ból idzie się na wprost, nie naokoło. Emocje, które nie dostają przestrzeni, nie znikają. Wracają w innym przebraniu, jako rozdrażnienie, wyczerpanie, objawy psychosomatyczne albo ciche wycofanie z relacji.

Jeśli ciekawi Cię, jak dobrze rozpoznajesz i przerabiasz emocje, zrób test inteligencji emocjonalnej. Zajmuje kilka minut, a wynik pokaże Ci, które obszary EQ możesz jeszcze podciągnąć.

Kilka rzeczy, które możesz zrobić od dziś

Następnym razem, kiedy poczujesz impuls, żeby powiedzieć "bądź pozytywny" (sobie albo komuś innemu), spróbuj się na chwilę zatrzymać. Zadaj sobie pytanie: czy naprawdę chcę pomóc tej osobie, czy raczej chcę się pozbyć niewygodnego uczucia, które siedzi we mnie?

A kiedy coś nie idzie i czujesz presję, żeby "myśleć pozytywnie", daj sobie prawo czuć to, co czujesz. Smutek, frustracja i strach nie są błędem w systemie. Są sygnałem, który próbuje Ci coś powiedzieć. Czasem najodważniejsze, co możesz zrobić, to po prostu przyznać: "Jest mi teraz fatalnie. I to jest w porządku".