Porównywanie się z innymi: dlaczego wszyscy wydają się lepsi

Magda kładzie się w niedzielę wieczorem do łóżka i otwiera LinkedIna. W trzy minuty przewijają jej się koleżanka z roku na nowym stanowisku, były kolega z ogłoszeniem o awansie i człowiek, którego zna z konferencji, dziękujący zespołowi za rekordowy kwartał. Telefon gaśnie, a po nim zostaje wrażenie, że przez cały rok nie zrobiła zupełnie nic.

A zrobiła sporo. Dociągnęła projekt, który dwanaście miesięcy wcześniej wydawał jej się ponad siły, i wdrożyła dwie nowe osoby tak, że dziś radzą sobie same. Tylko że tego nie da się sfotografować i nikt nie pisze pod tym gratulacji.

Porównywanie to sposób, w jaki się mierzymy

Leon Festinger opisał w 1954 roku rzecz, która od tamtej pory się trzyma: człowiek potrzebuje wiedzieć, jak stoi ze swoimi zdolnościami i poglądami, a kiedy brakuje obiektywnej miary, sięga po ludzi wokół siebie. Ile przebiegniesz w godzinę, pokaże stoper. Czy jesteś dobrym współpracownikiem, dobrym rodzicem albo dobry w swoim zawodzie, żaden stoper nie powie.

Dlatego się porównujesz, nawet jeśli postanowiłeś z tym skończyć. To nie jest słabość charakteru ani brak pewności siebie, tylko ustawienie domyślne, które włącza się samo i bez pytania. Festinger zauważył jeszcze jedno: do porównania nie wybieramy kogokolwiek. Najchętniej mierzymy się z ludźmi podobnymi do nas, czyli ta sama branża, porównywalny start, zbliżony wiek.

Tym tłumaczy się pewne dziwne zjawisko. Wiadomość o miliarderze nie rusza prawie nikogo, a awans kolegi z sąsiedniego działu potrafi zepsuć cały tydzień. Im bardziej ten drugi jest do ciebie podobny, tym ostrzej porównanie tnie, bo przy nim różnicy nie da się zbyć tym, że gracie w innych ligach.

Pytanie nie brzmi więc, czy się porównywać. Brzmi: z kim i według czego.

W górę czy w dół

Psychologia rozróżnia dwa kierunki. Porównanie w górę celuje w kogoś, kto twoim zdaniem ma lepiej. W dół w kogoś, komu idzie gorzej. Thomas Wills opisał w 1981 roku, że po to drugie sięgamy głównie w chwili, gdy coś nas zraniło albo się nie udało. Spojrzenie na człowieka, któremu wiedzie się gorzej, przynosi krótkotrwałą ulgę.

Żaden z kierunków nie jest sam w sobie dobry ani zły. Decyduje to, co z niego wyniesiesz.

Paweł siedzi obok kolegi, który pisze czystszy kod, i wynosi z tego konkretną rzecz do nauczenia się w dwa wieczory. To samo porównanie kładzie go jednak wtedy, gdy zamiast umiejętności odczyta wyrok: on ma do tego głowę, ja nie, i tyle. Dane wejściowe są w obu przypadkach identyczne, różni się tylko to, co z nich zrobi głowa.

Czy porównanie w górę doda kopa, czy przygniecie, da się całkiem nieźle przewidzieć z wyprzedzeniem. Penelope Lockwood i Ziva Kunda pokazały w 1997 roku, że gwiazdorski wzór motywuje wyłącznie wtedy, gdy jego poziom wydaje się człowiekowi osiągalny. Gdy tylko ta sama historia czyta się jako poza zasięgiem, inspiracja zamienia się w dowód własnej niewystarczalności. Nie decyduje więc wielkość różnicy, tylko to, czy między sobą a tym drugim widzisz drogę, czy przepaść.

Różnica między porównaniem pożytecznym a niszczącym nie leży zatem w tym, kogo wybierzesz. Leży w tym, czy mierzysz umiejętność, czy wartość człowieka.

Scena kontra kulisy

Druga pułapka siedzi w danych, na których pracujesz. O sobie wiesz absolutnie wszystko: ile razy to przepisywałeś, gdzie spanikowałeś, jak długo odkładałeś telefon i co w tym projekcie wyraźnie ci nie szło. O drugim człowieku widzisz gotowy efekt i jedno zdanie, które sam sobie do niego dopisał.

Porównujesz więc swoje kulisy z cudzą sceną. To nie jest pesymizm ani niskie poczucie własnej wartości, tylko nierówny dostęp do informacji.

Jak duża jest ta nierówność, pokazali Alexander Jordan i jego współpracownicy w 2011 roku. Poprosili studentów o oszacowanie, jak często ich rówieśnicy przeżywają rzeczy nieprzyjemne: samotność, oblany egzamin, poczucie, że nie dają rady. Szacunki wyszły systematycznie zaniżone, a liczbę przyjemnych przeżyć innych badani przeciwnie, zawyżyli. Badanie nosi tytuł, który streszcza to lepiej niż cały akapit: cierpienie ma więcej towarzystwa, niż ludziom się wydaje.

To znaczy, że błąd nie tkwi w twoim wyniku, tylko w oszacowaniu otoczenia. Większość ludzi wokół ciebie ma za sobą miniony tydzień, z którego nie są dumni, i tak samo jak ty nic o nim nie napisali.

Kiedy porównanie staje się dowodem na twój temat

Ktoś wynosi z cudzego sukcesu notatkę w kalendarzu. Ktoś inny wynosi z niego potwierdzenie, że tam, gdzie jest, właściwie nie ma czego szukać. To właśnie ten drugi sposób czytania stoi za zjawiskiem, które nazywa się syndrom oszusta: sukces masz, pewności nie, a każdy zdolny człowiek w pokoju jest kolejnym dowodem zeznającym przeciwko tobie.

Wątpliwości wobec siebie nie mają przy tym jednego źródła. U kogoś chodzi głównie o poczucie bycia oszustem, czyli ciche wyobrażenie, że miejsce należy się komuś zdolniejszemu. Ktoś inny regularnie umniejsza swoje sukcesy i kasuje pochwałę, zanim zdąży się usadowić. A jeszcze ktoś za wszystkim widzi szczęście i okoliczności, więc ani jeden dobry wynik nie trafia na jego konto. Porównywanie karmi każde z tych trzech źródeł, tylko za każdym razem trochę inaczej.

Najbardziej nieprzyjemne jest to, że otoczenie pogarszasz sobie właśnie tym, że wybierasz dobrze. Herbert Marsh wielokrotnie pokazywał w latach 80., że uczeń o tych samych zdolnościach ma o sobie gorsze zdanie w szkole z ostrą selekcją niż w przeciętnej. Nie zmieniły się jego wyniki, zmienili się ludzie wokół niego. Ta sama mechanika działa w topowym zespole, na dobrej konferencji i w branży, do której dostałeś się przez sito rekrutacji.

Związek z tym, komu przypisuje się sukces, rozbiera szczegółowo tekst o tym, czy za wynikiem stoi sukces, czy szczęście. Warto też wiedzieć, że samoocena zawodzi na obu końcach: początkujący się przecenia, a doświadczony często zaniża, bo już przeczuwa, ile rzeczy nie umie. Co na ten temat naprawdę mówią dane, a co internet sobie dopowiedział, opisuje tekst o tym, jak działa efekt Dunninga-Krugera.

Media społecznościowe: co się wie, a co tylko powtarza

Zdanie „to wina mediów społecznościowych" powtarza się tak często, że zrobiła się z niego reguła. Badania są ostrożniejsze. Prace z ostatnich dziesięciu lat dość zgodnie znajdują związek między tym, jak spędzasz czas w sieci, a nastrojem, ale jest to związek, a nie dowiedziona przyczyna, a jego siła bywa mniejsza, niż brzmią nagłówki.

Ciekawszy niż łączny czas jest sposób korzystania. Wielokrotnie widać różnicę między biernym przeglądaniem cudzych profili a aktywnym kontaktem, czyli pisaniem, komentowaniem, umawianiem się na kawę. Pierwszy tryb to czysta dostawa scen bez kulis. Drugi ma przynajmniej szansę skończyć się rozmową, w której dowiesz się, jak ten człowiek miał naprawdę.

Sieci zmieniają w dodatku skład grupy odniesienia. Kiedyś człowiek mierzył się z ludźmi z klatki, z ulicy i z biura, dziś ma w kieszeni najlepsze momenty kilkuset osób naraz, łącznie z tymi, których nie widział od dwóch lat.

Praktyczny wniosek jest nudniejszy niż zakaz. Nie musisz kasować kont, wystarczy pilnować, w jakim trybie jesteś i jak długo. Magda ze wstępu nie miała problemu z LinkedInem, tylko z tym, że otwierała go wyłącznie w niedzielę wieczorem, kiedy była najmniej odporna i najbardziej zmęczona.

Jak porównywać się tak, żeby to miało sens

Rada „przestań się porównywać" nie działa z tego samego powodu, z jakiego nie działa rada, żeby nie myśleć o białym niedźwiedziu. Bardziej użyteczna jest zmiana trzech rzeczy: z kim, o co i wobec czego.

Konkretne kroki do wypróbowania jeszcze w tym tygodniu:

• Mierz jedną umiejętność, a nie całego człowieka. Zamiast „jest lepszy ode mnie" spróbuj zdania „co dokładnie robi inaczej, kiedy pisze ofertę".
• Głównym punktem odniesienia niech będzie twoja własna wersja sprzed roku. Ma ona jedną ogromną przewagę: znasz jej kulisy.
• Kiedy porównanie cię położy, uzupełnij brakujące dane. Zapytaj tę osobę, ile jej to zajęło i co przy tym zepsuła. Odpowiedź zwykle zaskakuje.
• Nazwij to, co odczytałeś z różnicy. Z informacją („nie umiem negocjować ceny") da się coś zrobić, z wyrokiem („nie jestem dość dobry") nic.
• Obserwuj, kiedy się porównujesz. Większość ludzi robi to zmęczona, wieczorem i w łóżku, czyli w najgorszym możliwym momencie na ocenianie własnego życia.

Spróbuj teraz przypomnieć sobie ostatnie porównanie, które naprawdę cię położyło. Chodziło w nim o konkretną umiejętność, którą ten drugi ma, a ty jeszcze nie? Czy o wrażenie, że jest po prostu lepszym człowiekiem? Odpowiedź na to pytanie powie o twoim stosunku do siebie więcej niż cały ranking współpracowników.

Jeśli chcesz wiedzieć, gdzie dokładnie mają korzeń twoje wątpliwości, przejdź krótki test syndromu oszusta. Pokazuje ogólny poziom wątpliwości i ich główne źródło, więc da się rozpoznać, czy cudze sukcesy potwierdzają ci strach przed zdemaskowaniem, czy raczej nawyk kasowania własnych wyników. Porównanie z innymi jest w nim orientacyjne i nic ponadto.

Tydzień, w którym będziesz zapisywać nazwiska

Wypróbuj przez siedem dni jedno ćwiczenie, które zajmuje minutę dziennie. Za każdym razem, gdy ktoś w ciągu dnia dźgnie cię swoim sukcesem pod żebro, zapisz w telefonie imię i jedno słowo, czego to dotyczyło. Nic więcej nie oceniaj.

Po tygodniu spójrz na listę. U większości ludzi okazuje się, że kręci się ona w kółko wokół dwóch albo trzech imion i jednej jedynej dziedziny. Reszta świata zostawia ich spokojnymi.

Ta lista jest bardziej użyteczna niż jakiekolwiek postanowienie, że już nigdy się nie porównasz. Pokazuje bowiem całkiem dokładnie, na czym ci zależy i gdzie czujesz się najmniej pewnie. To dwie informacje, których z niedzielnego scrollowania wyczytać się nie da.