6 deugden en 24 karaktersterktes - hoe het model ontstond

De DSM, het diagnostische handboek van de Amerikaanse psychiatrie, beschrijft zo'n driehonderd psychische stoornissen. Depressie, angst, verslaving, persoonlijkheidsstoornissen. Tot de eeuwwisseling had dat boek geen tegenhanger: er bestond geen handboek van wat goed, sterk en bewonderenswaardig is in mensen.

Martin Seligman viel die scheefheid eind jaren negentig op, kort nadat hij tot voorzitter van de American Psychological Association was gekozen. Samen met Christopher Peterson nam hij zich voor er iets aan te doen. Het resultaat was een project van drie jaar en een boek dat een van de basisteksten van de positieve psychologie werd.

Bijna iedereen die ooit een test naar karaktersterktes heeft gedaan, kent het model van 6 deugden en 24 sterktes. Veel minder mensen weten hoe het is opgebouwd, welke regels bepaalden welke sterktes het haalden, en hoeveel ervan twintig jaar onderzoek heeft overleefd. Die laatste vraag blijkt een beter verhaal op te leveren dan de lijst zelf.

Een catalogus van wat er goed is aan mensen

Peterson en Seligman begonnen bij een simpele maar ongebruikelijke vraag. De psychologie kan haarscherp beschrijven wat er misgaat in een mens. Kan ze net zo scherp beschrijven wat er wél werkt? In het jaar 2000 was het eerlijke antwoord nee.

Seligman kwam niet toevallig bij die vraag uit. Hij had naam gemaakt met onderzoek naar aangeleerde hulpeloosheid, een van de somberste hoeken van de menselijke geest. Toen hij in 1998 de leiding over de APA overnam, koos hij de positieve psychologie als thema van zijn termijn. Een classificatie van de deugden moest de ruggengraat daarvan worden, een gedeelde taal waarop het hele vakgebied kon voortbouwen.

Hun ambitie was een omgekeerde DSM te maken. Waar het diagnostisch handboek symptomen en stoornissen ordent, zou de nieuwe classificatie menselijke pluspunten ordenen. Peterson noemde het project graag een soort handboek van de gezondheden: een catalogus van wat er klopt in een mens in plaats van wat er mankeert.

Ze haalden er zo'n 55 sociale wetenschappers uit uiteenlopende disciplines bij. De groep spitte filosofie, religie, ontwikkelingspsychologie, psychiatrie en het bestaande onderzoek naar karakter door. Het kostte ongeveer drie jaar. In 2004 verscheen het boek Character Strengths and Virtues: A Handbook and Classification, ruim 800 pagina's dik, uitgegeven door de American Psychological Association samen met Oxford University Press.

Wat het model bewust níét is, zegt net zo veel. Het is geen typologie die je in een van een vast aantal hokjes stopt. Deze classificatie gaat ervan uit dat je alle 24 sterktes bezit, alleen in een andere volgorde. Ze vertelt je niet wie je bent. Ze beschrijft wat er in jou overheerst.

Hoe ze bepaalden wat op de lijst kwam

Dit is de kern van het project. Als de auteurs simpelweg een rijtje mooie eigenschappen hadden opgeschreven, was er een willekeurige en oneindige lijst uitgekomen. In plaats daarvan stelden ze een reeks criteria op waaraan een eigenschap moest voldoen om in de classificatie te komen. Niet elke goede eigenschap komt in aanmerking.

Een paar van die voorwaarden zijn het waard om uit te schrijven:

• Een sterkte wordt op zichzelf gewaardeerd, ook als ze niets tastbaars oplevert. We bewonderen dankbaarheid, terwijl niemand ervoor betaalt.
• Ze mag niet ten koste van anderen gaan. Een echte sterkte tilt de mensen eromheen op in plaats van ze kleiner te maken, dus de berekenende charme van een manipulator komt er nooit doorheen.
• Er bestaat een tegendeel dat als gebrek voelt. Het omgekeerde van goedhartigheid is wreedheid, het omgekeerde van durf is lafheid.
• Ze is meetbaar en blijft redelijk stabiel in de tijd; ze laat zich in allerlei situaties zien en niet één keer in de zoveel jaar.
• Er zijn voorbeeldfiguren, mensen en verhalen die de eigenschap belichamen zoals in een schoolboek.
• Er zijn mensen bij wie ze opvallend ontbreekt. Je kunt altijd iemand aanwijzen bij wie die ene sterkte er simpelweg niet in zit.

De auteurs gingen ervan uit dat geen enkele sterkte aan alle criteria perfect zou voldoen. De voorwaarden werkten als richtsnoer, niet als aan-uitfilter. Toch zijn ze de reden dat de lijst niet leest als de bevlieging van twee hoogleraren op een goede middag.

Zes deugden die alle culturen overleefden

Voordat Peterson en Seligman de 24 sterktes opschreven, hadden ze een dak nodig: een hogere ordening om de sterktes onder te groeperen. En hier deden ze iets wat de psychologie zelden doet. Ze doken de geschiedenis in.

Katharine Dahlsgaard nam samen met Peterson en Seligman (2005) de grote intellectuele en religieuze tradities van zo'n 2.500 jaar door. Confucianisme en taoïsme in China, boeddhisme en hindoeïsme in Zuid-Azië, de Atheense filosofie, het jodendom, het christendom en de islam in het Westen. Aan elke traditie stelden ze dezelfde vraag: welke menselijke sterktes houdt zij als bewonderenswaardig omhoog? Hun analyse verscheen in Review of General Psychology.

Het resultaat was verbluffend consistent. In culturen die het grootste deel van de geschiedenis nooit met elkaar spraken, kwamen steeds dezelfde zes clusters terug. Aristoteles, Confucius en de auteurs van de Bijbelse teksten waren het over van alles oneens. Dat moed en rechtvaardigheid bij een goed mens horen, was geen van die meningsverschillen.

Neem moed. Aristoteles beschrijft die in de Ethica Nicomachea als het midden tussen lafheid en roekeloosheid. Bij Confucius is dapperheid stevig verbonden met weten wat juist is. Het christendom plaatst haar bij de vier kardinale deugden. Drie bronnen die elkaar nooit gelezen hebben en toch naar hetzelfde wijzen.

Deze zes deugden vormen de bovenste laag van de classificatie. Onder elke deugd vallen meerdere concrete sterktes:

Let op: dit zijn voorbeelden, geen volledige opsomming. Elke deugd omvat drie tot vijf sterktes, 24 in totaal, en de complete lijst met een beschrijving van elke sterkte staat in een apart artikel. Hier gaat het ons om de logica die ze bij elkaar houdt.

Wat standhoudt: het experiment uit 2005

Een mooie theorie is prachtig. Werkt ze ook in de praktijk? Het eerste sterke bewijs kwam een jaar na het verschijnen van het boek.

Seligman, Steen, Park en Peterson (2005) publiceerden in American Psychologist een studie waarin ze honderden vrijwilligers online verschillende oefeningen lieten doen. Een daarvan ging zo. Zoek via een vragenlijst je vijf sterkste eigenschappen op en gebruik ze vervolgens een week lang elke dag op een nieuwe manier.

De groep die dit deed, rapporteerde meer geluk en minder depressieve klachten. Dat alleen zou niemand verbazen. De verrassing zat in de duur. Het effect hield zes maanden aan na één week oefeningen, terwijl de controlegroep, die een neutrale opdracht kreeg, binnen enkele weken terugzakte naar het uitgangsniveau.

Wat is daaruit te leren? Een test invullen verandert op zichzelf niets. Het verschil zit in het tweede deel: je sterke punten bewust gebruiken in het gewone leven. Je kernsterktes, de vijf meest uitgesproken, werken als hefbomen. Trek aan de juiste en er komt een groter stuk van je leven mee in beweging.

Stel je iemand voor van wie nieuwsgierigheid de kernsterkte is. Die op een nieuwe manier gebruiken vraagt geen groots gebaar. Het is genoeg om tijdens de lunch naast iemand te gaan zitten die je niet kent en naar diens werk te vragen. Of om een andere route naar huis te nemen en dingen op te merken die je eerder ontgingen. Een kleinigheid, en toch een meetbaar effect.

Wat niet standhoudt: zes deugden die de statistiek niet ziet

Nu het minder comfortabele deel. Als het model beweert dat 24 sterktes samenklonteren tot 6 deugden, dan zouden de gegevens dat moeten bevestigen. Laat duizenden mensen de test invullen, bekijk wiskundig hoe de antwoorden groeperen, en er zouden zes clusters uit moeten springen.

Dat gebeurt niet.

Robert McGrath, die antwoorden uit vier steekproeven met in totaal meer dan een miljoen deelnemers analyseerde, vindt telkens drie tot vijf factoren in plaats van zes. En die vallen niet netjes samen met de deugden uit het boek. McGrath (2015) stelt een eenvoudiger model voor van drie brede clusters, ruwweg te vertalen als nieuwsgierigheid, goedhartigheid en zelfbeheersing.

De zes deugden zijn dus een mooie kaart, getekend op basis van filosofie en geschiedenis, niet op basis van harde data. De statistiek ziet grovere contouren. Sommige onderzoekers voegen daaraan toe dat de gevonden factoren sterk lijken op de dimensies van de Big Five, wat zou betekenen dat dit model minder nieuws meet dan het op het eerste gezicht leek.

Is dat een probleem? Voor een strenge psychometricus wel. De zesfactorstructuur die het model belooft, is niet gerepliceerd, en dat is een terecht bezwaar. Ook het criterium “moreel gewaardeerd” krijgt kritiek: te zacht en te afhankelijk van aan wie je het vraagt.

De verdedigers hebben een antwoord. De deugden, zeggen zij, waren nooit bedoeld als statistische clusters, maar als betekenisvolle categorieën uit de filosofie. Een bibliotheek ordent haar planken ook niet door een computer correlaties te laten berekenen, en toch vind je er boeken makkelijker terug dan op één grote hoop. De vraag is niet of het model statistisch schoon is, maar of we er iets aan hebben.

Waarom het vocabulaire werkt, ook als het model kraakt

Het loont om twee dingen uit elkaar te halen. Het eerste is de wetenschappelijke claim dat er precies zes deugden bestaan met een vaste interne structuur. Die claim valt te betwijfelen. Het tweede is het praktische nut van een gedeelde woordenschat voor wat goed is in mensen. Dat nut blijft overeind.

Vóór deze classificatie leverde de vraag “waar ben je goed in?” meestal ofwel een vage mist op, ofwel een rijtje vaardigheden in de trant van “ik kan met Excel overweg en ik heb mijn rijbewijs”. Peterson en Seligman gaven 24 namen aan karaktereigenschappen waarover tot dan toe alleen in nevelige termen werd gepraat. Iets een naam geven is de eerste stap om er bewust mee te werken.

Denk terug aan je laatste functioneringsgesprek. Hoeveel minuten gingen over waar je slecht in bent, en hoeveel over wat je het beste doet? Bij de meeste mensen is die verhouding treurig scheef. Een woordenschat van sterke punten biedt tegenwicht: niet als vervanging van werken aan je zwakke punten, maar als de andere helft van het beeld die er meestal helemaal buiten valt.

Het sloeg ook ver buiten de wetenschap aan. De vragenlijst is door miljoenen mensen ingevuld en duikt op in coaching, op scholen en in therapie die zich op sterke punten richt in plaats van op symptomen. Een model waarvan psychometrici de factorstructuur betwisten, is paradoxaal genoeg een van de meest gebruikte hulpmiddelen in de toegepaste psychologie geworden. Wil je je eigen rangorde van de 24 sterktes zien, dan bouwt de test karaktersterktes voort op het werk van Peterson en Seligman en geeft hij je een volgorde van je meest uitgesproken sterkte tot je zwakste.

Of de statistiek de zes deugden nu bevestigt of niet, één ding blijft van Peterson en Seligman overeind. Ze veranderden de vraag die de psychologie stelt. Naast “wat is er mis met deze mens” zetten ze een even serieuze “wat is er goed aan hem”. En die tweede vraag krijgt nog altijd een slechter antwoord dan ze verdient.