Welk persoonlijkheidstype ben ik? Vier systemen vergeleken

Stel je voor dat je in een sollicitatiegesprek zit en de recruiter vraagt: “Hoe zou je jezelf omschrijven?” De meeste mensen ratelen dan een rijtje eigenschappen af: betrouwbaar, creatief, teamspeler. Maar eerlijk: weet je eigenlijk wat je persoonlijkheidstype is? En wat betekent dat precies?

“Welk persoonlijkheidstype ben ik” is een van de meest gezochte psychologievragen op internet. Dat is geen toeval. Weten wat voor type je bent, kan bepalen hoe je een beroep kiest, hoe je met je partner communiceert en waarom bepaalde situaties je steeds weer raken.

Wat is een “persoonlijkheidstype” precies?

Een persoonlijkheidstype is een vereenvoudigde beschrijving van hoe je denkt, voelt en je gedraagt in verschillende situaties. Het is geen etiket dat je voor de rest van je leven vastlegt. Zie het eerder als een ruwe kaart van je innerlijke bedrading.

De psychologie werkt al sinds de oudheid met het idee van persoonlijkheidstypes. Hippocrates deelde mensen in de 4e eeuw v.Chr. in als sanguinisch, cholerisch, melancholisch en flegmatisch, op basis van het dominante “lichaamssap”. Daar glimlachen we nu om, maar de kern bleef overeind: mensen verschillen systematisch in hoe ze op de wereld om hen heen reageren.

De moderne psychologie heeft veel verfijndere hulpmiddelen. In plaats van vier hokjes werkt ze met dimensies, schalen en profielen. En daar wordt het interessant, want er bestaan meerdere grote systemen en elk daarvan kijkt vanuit een andere hoek naar persoonlijkheid.

Vier grote systemen van persoonlijkheidstypes

De 16 types van Isabel Myers en Katharine Briggs

Het model van de 16 types (in de literatuur bekend als MBTI) is waarschijnlijk de bekendste persoonlijkheidstypologie ter wereld. Katharine Briggs en haar dochter Isabel Myers ontwikkelden het in de jaren veertig, voortbouwend op de theorie van Carl Jung. Het systeem deelt persoonlijkheid op langs vier dimensies:

De combinatie van die dimensies levert 16 persoonlijkheidstypes op, van INTJ (de strategische visionair) tot ESFP (de spontane sfeermaker). Elk type heeft een eigen kenmerkende manier van denken, communiceren en problemen oplossen.

Het model heeft ook critici. De academische psychologie verwijt het dat het mensen in hokjes plaatst in plaats van op doorlopende schalen, en dat een herhaalde test soms een andere uitkomst geeft. Toch blijft het enorm populair: wereldwijd doen er elk jaar miljoenen mensen zo'n test. En één voordeel is onmiskenbaar: het dwingt je na te denken over hoe jij de wereld waarneemt, en om te erkennen dat een ander dat fundamenteel anders kan doen.

Big Five - vijf dimensies in plaats van hokjes

Als het model van de 16 types de popster van de persoonlijkheidspsychologie is, dan is de Big Five de wetenschappelijke ruggengraat. Het vijffactorenmodel (vaak OCEAN genoemd) ontstond in de jaren tachtig en negentig door het werk van onderzoekers als Lewis Goldberg, Paul Costa en Robert McCrae. Anders dan de 16 types stopt het je niet in één categorie, maar meet het je positie op vijf onafhankelijke schalen:

• Openheid - hoe sterk je nieuwe ervaringen en ideeën opzoekt
• Zorgvuldigheid - hoe georganiseerd en gedisciplineerd je bent
• Extraversie - hoeveel sociale prikkels je nodig hebt
• Vriendelijkheid - hoeveel waarde je hecht aan harmonie met anderen
• Neuroticisme - hoe intens je negatieve emoties ervaart

Het voordeel van de Big Five is dat er geen “goede” of “slechte” uitkomsten bestaan. Een lage zorgvuldigheid betekent niet dat je lui bent - misschien werk je gewoon beter in een flexibele omgeving dan binnen een strak plan. Een hoog neuroticisme is geen teken van zwakte - het kan betekenen dat je meer opmerkt en gevoeliger bent voor de signalen om je heen.

RIASEC - persoonlijkheid ontmoet loopbaan

Waar de 16 types en de Big Five persoonlijkheid in algemene termen beschrijven, koppelt RIASEC (ook bekend als de theorie van de beroepskeuze van John Holland) haar rechtstreeks aan de wereld van werk. De Amerikaanse psycholoog John Holland stelde in de jaren zestig voor om zowel mensen als werkomgevingen in zes types te verdelen (de letters komen uit het Engelse origineel):

• R - Realistisch: praktisch werk met je handen
• I - Onderzoekend: onderzoek en analyse
• A - Artistiek: creatieve bezigheden
• S - Sociaal: met mensen werken en helpen
• E - Ondernemend: leiding geven en zakendoen
• C - Conventioneel: administratie en systemen

De aanpak van Holland is elegant eenvoudig: als je persoonlijkheidstype past bij je werkomgeving, is de kans groter dat je tevreden bent en goed presteert. Onderzoek uit 2018 (Nauta, Journal of Career Assessment) bevestigde dat de match tussen persoon en omgeving inderdaad samenhangt met werktevredenheid, al is dat verband niet zo rechtlijnig als Holland aanvankelijk dacht.

Temperamenten - de oudste indeling

De temperamenten van Hippocrates (sanguinisch, cholerisch, melancholisch, flegmatisch) hebben in hun oorspronkelijke vorm geen wetenschappelijke basis. “Lichaamssappen” bestaan niet. Toch heeft het idee duizenden jaren overleefd, en dat is geen toeval.

Moderne onderzoekers als Hans Eysenck lieten zien dat er echte biologische verschillen in het zenuwstelsel aan temperamenten ten grondslag liggen. De levendigheid van het sanguinische type komt in Big Five-termen overeen met hoge extraversie en laag neuroticisme. Het piekeren van het melancholische type overlapt met hoge openheid en verhoogd neuroticisme. De vier temperamenten zijn een grove vereenvoudiging, maar voor een snelle indruk van menselijke types werken ze nog verrassend goed.

Zo kom je erachter wat jouw type is

Er zijn drie manieren om je persoonlijkheidstype te achterhalen. Elk daarvan heeft zijn valkuilen.

Zelfreflectie. Je vraagt jezelf af: ben ik meer introvert of extravert? Beslis ik met mijn hoofd of met mijn hart? Het probleem is dat we onszelf meestal zien zoals we zouden willen zijn, niet zoals we werkelijk zijn. De Amerikaanse psycholoog Timothy Wilson van de University of Virginia deed zijn hele loopbaan onderzoek naar hoe mensen hun eigen gevoelens voorspellen en concludeerde dat zelfkennis veel moeilijker is dan de meeste mensen denken.

Feedback van anderen. Vraag vijf mensen die je goed kennen om je in drie woorden te beschrijven. De uitkomst is meestal een eyeopener. Vaak zie je patronen die je zelf niet ziet - bijvoorbeeld dat iedereen je “rustig” noemt terwijl jij jezelf juist als een prater beschouwt.

Persoonlijkheidstests. Gestandaardiseerde vragenlijsten zijn de betrouwbaarste weg, omdat ze je antwoorden vergelijken met die van duizenden andere deelnemers. Wil je binnen dit kader je type vinden, doe dan de test van de 16 persoonlijkheidstypes - die kost ongeveer 10 minuten en je ziet je resultaat meteen.

De ideale aanpak? Doe een test, lees de beschrijving van je type en vraag daarna aan mensen die dicht bij je staan of ze je erin herkennen. Waar alle drie de bronnen overeenkomen, heb je waarschijnlijk een redelijk kloppend beeld.

Waarom je persoonlijkheidstype ertoe doet

Loopbaan en beroepskeuze

Sanne studeerde rechten omdat het “een veilige keuze” was. Na drie jaar bij een advocatenkantoor was ze uitgeput en ongelukkig. Het werk vroeg voortdurend om confrontatie, onderhandelen en sociale druk, terwijl Sanne introvert en analytisch is en opbloeit van zelfstandig werk met data. Toen ze overstapte naar een functie als compliance-analist bij een fintechbedrijf, schoot haar tevredenheid van de ene op de andere dag omhoog. Het salaris was lager, maar het gevoel van zin was onvergelijkbaar veel groter.

Dat is geen uitzonderlijk verhaal. Onderzoek van Amy Wrzesniewski aan Yale (2003) liet zien dat mensen die hun werk als een “roeping” ervaren, en niet alleen als een baan, aanzienlijk tevredener zijn. De sleutel is precies die afstemming tussen persoonlijkheid en werkomgeving.

Praktisch gezien: scoor je hoog op openheid (Big Five), dan zal routinewerk je waarschijnlijk uitputten. Ben je een sociaal type (RIASEC), dan is in je eentje achter een computer werken niet je natuurlijke omgeving.

Relaties en communicatie

Kennis van persoonlijkheidstypes verandert de dynamiek in relaties. Niet omdat je een partner met het “juiste” type zou moeten zoeken - daar is geen onderzoeksbasis voor. Wel omdat je gaat begrijpen waarom de ander zich anders gedraagt dan jij.

Als je weet dat je partner introvert is en hoog scoort op zorgvuldigheid, vat je het niet meer persoonlijk op dat die na het werk eerst een uur stilte nodig heeft in plaats van een gesprek. Als je weet dat je collega een voelend type is (de F in de code van vier letters), snap je waarom die gevoelig reageert op directe kritiek, ook als die inhoudelijk terecht was.

Het gaat er niet om gedrag goed te praten. Het gaat om realistischere verwachtingen van de mensen om je heen.

Veelgemaakte fouten bij het bepalen van je type

Let hierop: je persoonlijkheidstype is geen excuus. “Ik ben introvert, dus ik kom niet naar vergaderingen” gaat niet op. “Ik ben een T-type, dus emoties boeien me niet” evenmin. Je type beschrijft je natuurlijke neigingen, niet je grenzen.

Een andere veelgemaakte fout is het resultaat van één test als eindoordeel behandelen. Persoonlijkheid is complexer dan een code van vier letters. Doe meerdere tests uit verschillende systemen. Vergelijk je uitkomst bij de 16 types met de Big Five en bekijk je RIASEC-profiel. Pas de overlap geeft je een echt bruikbaar beeld.

En tot slot: je persoonlijkheid verandert in de loop van je leven. Een langlopend onderzoek van Brent Roberts en Daniel Mroczek (2008) liet zien dat zorgvuldigheid en vriendelijkheid met de jaren doorgaans toenemen, terwijl neuroticisme afneemt. Een test die je op je achttiende deed, hoeft op je dertigste niet meer te kloppen. Het loont om af en toe opnieuw te kijken.

Welk systeem kies je?

Dat hangt af van wat je wilt weten:

Het beste antwoord is: kies er niet één. Elk systeem belicht een andere kant van je persoonlijkheid. De 16 types vertellen je hoe je denkt. Big Five laat zien waar je staat op vijf fundamentele schalen. RIASEC verbindt persoonlijkheid met concrete beroepen. Samen vormen ze een veel completer beeld dan elk systeem op zichzelf.

En het belangrijkste: geen enkele test vertelt je wie je zou moeten zijn. Hij vertelt je wie je waarschijnlijk bent. Wat je met die informatie doet, is aan jou.