Werkwaarden - wat er in je werk echt toe doet

Stel je twee mensen voor in dezelfde functie, met hetzelfde salaris, bij hetzelfde bedrijf. De een is tevreden. De ander denkt al aan vertrekken. Hoe kan dat? Het antwoord heeft meestal niets met de arbeidsvoorwaarden te maken. Het gaat om wat ieder van hen echt nodig heeft in het werk: hun werkwaarden.

Wat werkwaarden zijn en waarom ze ertoe doen

Werkwaarden zijn de innerlijke prioriteiten die bepalen hoe voldoening in je werk er voor jou uitziet. Het zijn geen vaardigheden en geen interesses. Het zijn diepere behoeften: worden ze vervuld, dan voel je je goed bij je werk. Blijven ze onvervuld, dan raak je gefrustreerd, ook als je baas je salaris zou verdubbelen.

Onderzoek van de psycholoog Donald Super (1970) liet zien dat werktevredenheid rechtstreeks samenhangt met de mate waarin de werkomgeving aansluit op iemands waarden. Recenter onderzoek (Judge e.a., 2005) bevestigde dat een botsing tussen waarden en werk vertrek beter voorspelt dan de hoogte van het salaris.

Met andere woorden: je kunt bovengemiddeld verdienen en toch ongelukkig zijn op je werk. Daarvoor is niet meer nodig dan een slechte aansluiting op je waarden.

Vijf dimensies van werkwaarden

Werkwaarden vallen uiteen in vijf hoofdgebieden. Iedereen heeft ze alle vijf, maar de volgorde van belangrijkheid verschilt enorm per persoon.

1. Succes en groei

Je moet het resultaat van je werk kunnen zien. Je wilt uitdagingen overwinnen, beter worden en meetbare doelen halen. Wat je drijft, is het gevoel dat je iets hebt gebouwd, iets hebt afgemaakt, iets voor elkaar hebt gekregen.

Mensen met een hoge score op deze waarde bloeien op in omgevingen waar ze duidelijke feedback krijgen en hun voortgang kunnen volgen. Omgekeerd raken ze gefrustreerd van werk waarin het resultaat onzichtbaar blijft of waarin inspanning ongezien voorbijgaat.

Typische beroepen: ondernemers, verkopers, sportcoaches, projectleiders, chirurgen.

2. Onafhankelijkheid en autonomie

Je hebt de vrijheid nodig om zelf te bepalen hoe en wanneer je werkt. Micromanagement verstikt je. Je wilt zeggenschap over je tijd, je aanpak en je werkwijze.

Onafhankelijkheid betekent niet automatisch zzp'er worden. Ook binnen een groot bedrijf kun je veel autonomie hebben; dat hangt af van de functie en de bedrijfscultuur. Maar is dit je hoogste waarde en werk je in een omgeving met strakke regels en voortdurend toezicht, dan ga je eraan onderdoor.

Typische beroepen: zelfstandigen, onderzoekers, adviseurs, kunstenaars, softwareontwikkelaars.

3. Zekerheid en stabiliteit

Je wilt weten waar je aan toe bent. Je hecht aan een vast inkomen, duidelijke arbeidsvoorwaarden en vooruitzichten op lange termijn. Risico windt je niet op. Het geeft je stress.

Dat is geen zwakte. Het is een volwaardige waarde die een groot deel van de bevolking deelt. Het probleem ontstaat pas als je je ervoor schaamt en jezelf de start-upwereld of het ondernemerschap in duwt omdat “dat de toekomst is”. Voor jou misschien niet.

Typische beroepen: overheid, boekhouding, administratieve functies, onderwijs, zorgpersoneel.

4. Relaties en helpen

Je hebt mensen om je heen nodig. Niet per se in de zin van gezelligheid, maar in de zin van betekenisvolle werkrelaties. Je wilt deel zijn van een team, anderen helpen en zowel successen als tegenslagen delen. Geïsoleerd werken put je uit.

Interessant genoeg vond Gallup (2022) dat “een goede vriend op het werk hebben” een van de sterkste voorspellers van betrokkenheid is. Voor mensen met een hoge score op deze waarde geldt dat dubbel.

Typische beroepen: hr-adviseurs, sociaal werkers, leerkrachten, zorgmedewerkers, communitymanagers.

5. Invloed en erkenning

Je wilt impact hebben. Je wilt beslissingen vormgeven, mensen aansturen en dingen ten goede veranderen. Verantwoordelijkheid motiveert je, en het gevoel dat je stem gewicht heeft ook.

Een kanttekening: invloed betekent niet automatisch een managementtitel. Sommige mensen met een hoge score op deze waarde vinden hun voldoening als mentor, als spreker of als lid van de ondernemingsraad. Waar het om gaat, is dat ze echt iets te zeggen hebben over hoe dingen lopen.

Typische beroepen: managers, politici, advocaten, directeuren van goededoelenorganisaties, leiders van onderzoeksteams.

Hoe waarden je tevredenheid in de praktijk bepalen

Lieke (29) werkte als grafisch vormgever bij een bureau. Ze vond het werk leuk, maar na twee jaar voelde ze een groeiende onvrede. Ze kon er de vinger niet op leggen: haar salaris was goed, haar collega's aardig en de opdrachten interessant.

Toen ze een werkwaardentest deed, ontdekte ze dat haar sterkste waarde onafhankelijkheid was. Maar bij het bureau moest ze strakke briefings volgen, in een kantoortuin werken en elke dag rapporteren. Haar creatieve vrijheid was minimaal.

Ze stapte over naar het zelfstandig ondernemerschap. Ze verdient iets minder, maar voor het eerst in lange tijd voelt ze zich goed op haar werk. Niet omdat de aard van haar werk veranderde. De omstandigheden veranderden, en die passen nu bij haar waarden.

Waarom je eigen waarden zo lastig te herkennen zijn

We merken onze waarden vaak pas op als ze geschonden worden. Het is als lucht: je denkt er niet over na tot je geen adem meer krijgt. Daarom komen de meeste mensen er pas achter wat ze echt nodig hebben in hun werk als ze het niet meer hebben.

Er speelt nog iets. De omgeving vertelt je wat je zou moeten willen. Geld, promoties, aanzien. Maar wat als jouw echte prioriteit samenwerken met inspirerende mensen is? Of de zekerheid dat je volgende maand niet op straat staat? Zulke waarden “verkopen” minder goed, maar ze zijn net zo geldig.

Kun je die vijf dimensies nu meteen op volgorde van belangrijkheid zetten? Probeer het eens. Vraag je daarna af: past mijn huidige baan bij die volgorde?

Waarden veranderen in de loop van je leven, en dat is normaal

Op je 25e staan succes en prestatie misschien bovenaan. Op je 35e, met een gezin, neemt zekerheid het over. Op je 45e merk je misschien dat je snakt naar invloed en naar een gevoel van zin.

Super (1980) beschreef loopbaanontwikkeling als een reeks fasen: groei, verkenning, vestiging, consolidatie en afbouw. In elke fase overheersen andere waarden. Daar is niets mis mee, het is alleen nuttig om die verschuivingen op te merken en je loopbaankeuzes erop aan te passen.

Zo ga je met je waarden aan de slag

1. Benoem ze. Zolang je waarden geen naam hebben, kun je er weinig mee. Een werkwaardentest laat je prioriteiten in concrete cijfers zien.
2. Leg ze naast de werkelijkheid. Schrijf op een schaal van 1 tot 10 op hoe goed je huidige baan elk van de vijf dimensies invult. Waar zit het grootste gat?
3. Zoek oplossingen, geen uitweg. Soms hoef je niet van baan te wisselen. Het kan genoeg zijn om thuiswerken af te spreken (onafhankelijkheid), je aan te melden als mentor (invloed) of naar een ander team over te stappen (relaties).
4. Filter vacatures op waarden. Vraag bij het zoeken naar een nieuwe functie niet alleen “wat ga ik doen?” en “wat ga ik verdienen?” Vraag ook: “past deze omgeving bij mijn waarden?”

Waarden zijn geen luxe

Je hoort mensen weleens zeggen: “Waarden op je werk? Daar hebben alleen bevoorrechte mensen tijd voor.” Het onderzoek zegt iets anders. Een botsing tussen waarden en werk leidt tot meer verloop, lagere productiviteit en een groter risico op een burn-out. Voor werkgevers en werkenden is het allebei verlies.

Misschien zit je nu op je werk en vraag je je af of het echt zo hoort te voelen. Misschien wringt er iets, maar kun je het niet benoemen. Stel in plaats van “wat wil ik doen?” eens een andere vraag: “Wat heb ik nodig in mijn werk om me goed te voelen?” Het antwoord kan je verrassen.