Niska uczciwość-pokora: rdzeń ciemnej triady

Na poniedziałkowej odprawie pada zdanie: „Kończyłem to w niedzielę, więc mam nadzieję, że jest to coś warte.” Prezentuje Paweł. Model, na którym opiera się cała analiza, zbudowała jednak Marta i wysłała mu go w czwartek wieczorem. Siedzi dwa krzesła dalej, milczy i próbuje ustalić, w której sekundzie jej praca stała się jego niedzielą.

Nikt przy tym nie skłamał. Paweł po prostu nie powiedział jednego jedynego zdania, które na jego miejscu wypowiedziałaby większość ludzi. Przez rok zbiera kilkadziesiąt takich niewypowiedzianych zdań i buduje z nich karierę, do której nie da się przypiąć ani jednego udokumentowanego przewinienia.

Z zewnątrz wygląda to na drobiazg. Psychologia osobowości ma dla takiego zachowania zaskakująco dokładny adres i prowadzi on do jednej cechy, nie do trzech osobnych diagnoz.

Trzy cechy, które dostały wspólną nazwę

Pojęcie ciemna triada wprowadzili w 2002 roku Delroy Paulhus i Kevin Williams na łamach czasopisma Journal of Research in Personality. Do tego czasu trzy cechy badano oddzielnie, każdą we własnej literaturze. Paulhus i Williams zmierzyli je na jednej próbie zwyczajnych studentów i pokazali, że są ze sobą powiązane, choć nie zlewają się w jedno.

• Makiawelizm: chłodna strategia, cierpliwość i umiejętność patrzenia na sytuację społeczną jak na grę z regułami, które da się obejść.
• Kto ma wysoki wynik w narcyzmie, potrzebuje podziwu i czuje się uprawniony do traktowania, jakiego inni nie dostaną.
• Za psychopatią subkliniczną stoi emocjonalny dystans, niski lęk i chęć działania od razu, bez oglądania się na konsekwencje.

Słowo psychopatia ma tu inne znaczenie niż to, które nadają mu filmy. Mówimy o położeniu na skali, które ma każdy człowiek, a nie o diagnozie klinicznej i już z pewnością nie o zachowaniach przestępczych. To samo dotyczy dwóch pozostałych cech. Zera nie ma, a większość populacji trzyma się gdzieś w okolicach środka.

Wspólny rdzeń nosi nazwę uczciwość-pokora

Paulhus i Williams szukali tego, co łączy trzy cechy, i w panującym wówczas pięcioczynnikowym modelu Wielkiej Piątki znaleźli niską ugodowość. Pasowało to tylko w połowie. Ugodowość obejmuje mnóstwo rzeczy, które nie mają nic wspólnego z manipulacją, a przede wszystkim przecieka przez nią to, co najistotniejsze.

Weź narcyzm. W profilu Wielkiej Piątki osoba narcystyczna wychodzi jako wyraźny ekstrawertyk ze zdrową pewnością siebie i lekko obniżoną ugodowością, czyli w kombinacji, którą rekruter bez wahania zaprosi na drugi etap. Ciemna część dosłownie rozpuszcza się w pięciu czynnikach. To niewygodne odkrycie dla każdego, kto chciał użyć kwestionariusza osobowości jako sita.

Inną drogą poszli kanadyjscy psychologowie Kibeom Lee i Michael Ashton. Badali, jakie słowa na opis charakteru wytworzyli ludzie w różnych językach, i w analizach przymiotników w koreańskim, węgierskim, włoskim, polskim i kolejnych językach wychodziło im wielokrotnie sześć czynników zamiast pięciu. Ten szósty, którego w Wielkiej Piątce brakowało, nazwali uczciwość-pokora, w skrócie czynnik H od angielskiego honesty-humility. Obejmuje szczerość, sprawiedliwe traktowanie innych, skromność i brak zainteresowania pozycją zdobytą na czyjś koszt.

W 2005 roku Lee i Ashton zmierzyli ciemną triadę obok obu modeli jednocześnie. Makiawelizm, narcyzm i psychopatia subkliniczna kierowały się wszystkie w tę samą stronę: w dół skali H. Czynnik H wyjaśnił przy tym ich wzajemne nakładanie się lepiej niż ugodowość z modelu pięcioczynnikowego.

Trzy cechy, które przez dwadzieścia lat badano jako trzy różne rzeczy, okazały się więc w dużej mierze przejawami jednego wymiaru osobowości. Swoją argumentację obaj autorzy zebrali w książce The H Factor of Personality z 2012 roku i od tego czasu w literaturze mówi się zwyczajowo o ciemnym rdzeniu; zespół Mortena Moshagena opisał go w 2018 roku jako jeden ogólny czynnik stojący za całą rodziną cech awersyjnych.

Co dokładnie kryje się pod uczciwością-pokorą i dlaczego nie da się jej pomylić z dobrym wychowaniem, rozbiera osobny tekst o tym, jak działa czynnik H.

Jak niskie H wygląda w pracy

Zachowanie, które wyrasta z niskiego H, jest w biurze niepozorne. Nie chodzi o wybuchy ani o głośne konflikty, raczej o cienką warstwę drobnych przesunięć, które się sumują.

Zasługi powoli wędrują. Sformułowanie „przygotowaliśmy” przy cudzej pracy i „przygotowałem” przy własnej nie jest przypadkiem ani niedbalstwem, to system. Do tej samej rodziny należy przesłany dalej e-mail bez wzmianki o pierwotnym autorze albo prezentacja, z której po drodze w górę ginie jedno nazwisko w źródłach.

Pochlebstwo kieruje się prawie wyłącznie do góry. Kto ma niskie H, zwykle dokładnie wie, czyja opinia decyduje o awansie, i tam skupia uwagę; koleżanka na tym samym poziomie dostaje inną wersję tego samego człowieka. Ta różnica bywa pierwszą rzeczą, jaką zespół zauważa, nawet jeśli długo nie potrafi jej nazwać.

Zasady obowiązują asymetrycznie. Karta pracy, obieg zatwierdzeń, ustalenie, kto trzyma dyżur w święta: wszystko to da się obejść, jeśli traktuje się je jako przeszkodę administracyjną, a nie jako wspólne zobowiązanie. Taka osoba nie musi się przy tym czuć jak oszust. W jej wewnętrznym świecie po prostu skutecznie rozwiązuje problem.

A teraz nieprzyjemna część. Niskie H nie ma prawie nic wspólnego z inteligencją ani z sumiennością, które w HEXACO są całkiem innymi wymiarami. Człowiek z niskim H i wysoką sumiennością jest solidny, oddaje na czas, nigdy nie zapomina o terminie i właśnie dlatego przez rok nikt mu się dokładnie nie przygląda. Najtrudniejszy profil do wykrycia nie jest ten chaotyczny, ale ten pracowity.

W relacjach: olśnienie, a potem rozliczenie

Kasia opisuje pierwsze trzy miesiące z Tomkiem jako najlepszy okres swojego życia. Uwaga, z jaką wcześniej się nie spotkała, wyjazd zaplanowany w szczegółach, pytania o jej dzieciństwo. Gdzieś w piątym miesiącu wszystko się nieznacznie odwraca. Kiedy odmawia wyjazdu na weekend do jego rodziców, słyszy: „Ja dla ciebie w styczniu przestawiłem cały tydzień pracy.”

To jest ta część, której ludzie z niskim H rzadko kryją, bo nie wydaje im się dziwna. Związek ma dla nich księgowość. Przysługa jest inwestycją, przy której śledzi się zwrot, a zdanie zaczynające się od „przecież ja ci…” to w praktyce faktura. Ciekawe jest to, że w pierwszych tygodniach taka inwestycja bywa szczodra. Właśnie dlatego początek jest tak przekonujący.

Kiedy ostatnio zdarzyło ci się wyjść z rozmowy z poczuciem, że właśnie coś obiecałeś, i nie umieć wskazać, w którym zdaniu to się stało? Może to nie znaczyć zupełnie nic. Ale jeśli to poczucie wraca przy jednym konkretnym człowieku całymi miesiącami, warto obserwować, komu z was dwojga to wielokrotnie wychodzi.

Lee i Ashton zwracają uwagę na rzecz sprzeczną z intuicją: ludzie z niskim H często przyznają się do swoich postaw w kwestionariuszach całkiem otwarcie. Nie uważają ich za wstydliwe. Zgoda ze stwierdzeniem w rodzaju „gdybym wiedział, że mi się to upiecze, skorzystałbym” nie jest dla nich przyznaniem się do winy, ale realistycznym spojrzeniem na świat. Manipulant, który wypełnia kwestionariusz szczerze, brzmi jak sprzeczność, a jest zwyczajnym przypadkiem.

Dlaczego niskie H nie oznacza złego człowieka

Dzielenie ludzi na dobrych i złych jest wygodne i do zrozumienia tej części osobowości zupełnie nieprzydatne. Czynnik H to skala ciągła, na której przeważająca większość populacji siedzi w środku. Lekko poniżej przeciętnej nie robi z nikogo drapieżnika, tylko człowieka, który przy negocjacjach zostawia sobie kartę w rękawie i nie trzęsie się nad reklamacją.

Są sytuacje, w których niższe H się opłaca. Zaopatrzeniowiec, który się nie targuje, przez rok podnosi firmie koszty. Prawnik, który czuje obowiązek powiedzieć drugiej stronie wszystko, co wie, szkodzi własnemu klientowi. Negocjator wynagrodzenia, którego pierwsza propozycja jest jednocześnie ostatnią, odchodzi z mniejszymi pieniędzmi niż równie dobry kolega, któremu nie przeszkadza kilka dni milczenia.

Wysokie H ma z kolei swoją cenę, którą płacą ci, którzy mają go dużo. Łatwiej im dogryźć, rzadziej proszą o to, co im się należy, i bywają pierwszym celem człowieka, który szuka w zespole kogoś, kto nie zrobi problemu. Cecha, którą podziwiamy u innych, w konkretnej sytuacji umie być obciążeniem.

Decyduje natężenie i kontekst. Chłodna kalkulacja przy negocjowaniu ceny nieruchomości jest rzemiosłem, ta sama kalkulacja wobec własnego dziecka jest czymś innym. Sama cecha nie określa, gdzie człowiek ją włącza.

Kiedy takiego człowieka nie da się ominąć

Czasem jest to przełożony, innym razem współwłaściciel firmy albo teść. Odejście nie jest na stole i zostaje praca z tym, co masz pod kontrolą. Sprawdza się kilka rzeczy:

• Ślad na piśmie. Po ustnym ustaleniu wyślij podsumowanie mailem, choćby jednym zdaniem. Nie chodzi o pułapkę, ale o usunięcie przestrzeni, w której da się później twierdzić coś innego.
• Nie rywalizuj w oczarowywaniu ani w manipulacji. W tej dyscyplinie masz przeciwko kilkudziesięcioletniemu treningowi znikome szanse i tracisz jedyną przewagę, jaką posiadasz: reputację człowieka, którego słowo obowiązuje.
• Kto komu co jest winien? Powiedz to na głos i od razu: „Tak, w styczniu mi pomogłeś, a ja w lutym wzięłam za ciebie dwa dyżury.” Rachunku wyrównanego w czasie rzeczywistym nie da się później użyć jako dźwigni.
• Decyduje zachowanie w czasie, a nie jego wyjaśnienie. To będzie zawsze elegancko brzmieć i zawsze będzie pasować, natomiast wzorca zachowania z sześciu miesięcy nie da się wyjaśnić.
• Publiczne oskarżenie bez dowodu obraca się przeciwko temu, kto je wypowiada. Jeśli zdecydujesz się eskalować, idź z konkretnymi danymi i dokumentami, a nie z wrażeniem.
• Porzuć wyobrażenie, że zmienisz tego człowieka zrozumieniem. Cechy osobowości zmieniają się w dorosłości powoli i głównie wtedy, gdy ich właściciel ma do tego własny powód.

Większość tych zaleceń ma wspólne założenie: przestań pytać, czy tamten człowiek ma dobre intencje. To pytanie nie ma odpowiedzi, którą mógłbyś sprawdzić. Pytanie o to, jak wypadły trzy ostatnie sytuacje, w których twoje interesy stanęły przeciwko jego, odpowiedź ma.

Co kwestionariusz potrafi i gdzie się kończy

Czynnik H mierzy się samooceną, a to ma swoje granice. Wynik opisuje twoje własne spojrzenie na siebie w tym momencie, a nie sąd o twoim charakterze, i z pewnością nie o charakterze kogoś innego. Nikt obcy nie wypełni kwestionariusza za ciebie, a oszacowanie wyniku kolegi na podstawie dwóch nieprzyjemnych zebrań jest tylko oszacowaniem.

Jednocześnie to nie jest narzędzie kliniczne. Nie diagnozuje zaburzenia osobowości, nie należy do gabinetu ani jako jedyne kryterium do rekrutacji, a porównanie z innymi jest orientacyjne. Cechy opisują tendencje, nie los, i człowiek z niskim H może przez całe życie postępować uczciwie, bo tak postanowił.

W naszym teście HEXACO zobaczysz uczciwość-pokorę obok pięciu pozostałych wymiarów, co jest jedynym sposobem, by odczytać ją poprawnie: niskie H przy wysokiej sumienności wygląda w życiu inaczej niż niskie H przy wysokiej ekstrawersji. Kto chce natomiast zobaczyć trzy cechy ciemnej triady oddzielnie, sięgnie po test ciemnej triady.

Niezależnie od tego, czy zmierzysz wynik, czy nie, spróbuj przez miesiąc jednej obserwacji. Przy każdym większym efekcie pracy zauważ, czyje nazwisko przy nim ostatecznie zostało, i porównaj to z tym, kto spędził nad nim najwięcej godzin. W zdrowym zespole te dwa nazwiska najczęściej się pokrywają. Kiedy rozchodzą się czwarty tydzień z rzędu i za każdym razem w tę samą stronę, nie masz wrażenia, masz zapis.