De vonk terug in je relatie - wat echt werkt

De vonk dooft in vrijwel elke langdurige relatie, en dat is geen storing maar een van de best gedocumenteerde bevindingen uit de relatiepsychologie. De koortsige verliefdheid van de eerste maanden, toen je partner je geen seconde kon vervelen, heeft een beperkte houdbaarheid, hoe goed de relatie ook is.

Dus als je na een paar jaar naast elkaar zit zonder iets te zeggen, betekent dat op zichzelf niet dat je verkeerd hebt gekozen. Het betekent dat je bent aangekomen waar elk stel aankomt. De vraag is niet hoe je de vonk voor altijd vasthoudt, want dat antwoord bestaat niet, maar waarmee je hem vervangt en hoe je er af en toe een nieuwe slaat.

Wat er eigenlijk met jullie gebeurt

Achter die terugloop zit een doodgewoon mechanisme dat psychologen hedonische adaptatie noemen. Het brein raakt gewend aan alles wat zich herhaalt, ook aan de goede dingen. Het nieuwe appartement waar je maar naar bleef kijken, de nieuwe auto, de loonsverhoging: binnen een paar maanden vanzelfsprekend. Met een partner is het niet anders. Sonja Lyubomirsky heeft laten zien dat zelfs de sterkste gevoelens buigen voor gewenning, en dat een relatie na ongeveer twee jaar vanzelf in routine belandt.

Dat betekent niet dat de liefde verdwijnt. Ze verandert van toestand. Psycholoog Elaine Hatfield beschreef twee soorten liefde die het stokje aan elkaar doorgeven. Eerst komt de passionele liefde, de koortsige, obsessieve variant. Onderzoek zegt dat die vrij snel wegebt. Wat volgt is kameraadschappelijke liefde, een rustiger band die rust op vertrouwen, tederheid en een gedeelde geschiedenis, en die met de jaren sterker wordt.

De overgang van passionele naar kameraadschappelijke liefde is geen verval, het is rijping. De popcultuur laat ons alleen de eerste fase zien: films eindigen met een kus, niet met het vijftiende huwelijksjaar. Dus als de vlinders wegvliegen, denken heel wat mensen dat de liefde voorbij is, terwijl ze simpelweg in iets duurzamers is veranderd.

Waarom “meer tijd samen” het op zichzelf niet oplost

De eerste reflex als het begint te schuren is logisch: meer tijd samen doorbrengen. Maar tijd op zichzelf repareert niets. Je kunt elke avond drie uur naast elkaar op de bank zitten en je eenzamer voelen dan iemand die alleen woont.

Het verschil zit in wat er tijdens die tijd gebeurt. Twee mensen die elk in hun eigen scherm staren zijn fysiek samen, maar maken geen contact. Routinetijd, naast elkaar bestaan in dezelfde kamer, telt nauwelijks mee in het emotionele grootboek; het brein slaat het op als achtergrond, niet als nabijheid.

Neem Daan en Sanne na twaalf jaar. Elke avond samen eten, dan een serie, dan slapen. Op papier brengen ze bergen tijd samen door, en toch noemen ze het allebei lauw. Toen ze een keer per week gingen squashen, twee uur om elkaar lachen, verliezen en plagen, klikte er iets. Ze voegden geen uren toe aan hun week. Ze ruilden lege uren in voor geladen uren.

Denk terug aan het begin. Jullie brachten minder uren samen door, maar die waren geladen: jullie praatten tot diep in de nacht en het kon jullie schelen wat de ander dacht. Dat was geen tijd, dat was aandacht, en aandacht is schaarser dan tijd. De echte vraag is niet of jullie genoeg tijd samen doorbrengen, maar of jullie elkaar hebben opgemerkt. Hoe je gedeelde tijd zo vult dat ze meetelt, staat in ons profiel van de relatietaal gedeelde tijd.

Wat wel werkt: samen nieuwe dingen doen

In 2000 deed Arthur Aron met zijn team experimenten waarin stellen samen ofwel een saaie taak deden ofwel een nieuwe en spannende. Wie iets nieuws en licht adrenalinerijks meemaakte, rapporteerde meteen daarna een hogere tevredenheid dan wie iets alledaags had gedaan. Een paar minuten waren genoeg.

Aron noemt dit het zelfuitbreidingsmodel. Verliefd zijn is grotendeels het gevoel dat je naast iemand groeit, dat je nieuwe kanten van jezelf en van de wereld ontdekt. Als je samen iets nieuws meemaakt, komt dat gevoel even terug, en het brein koppelt die kick aan de partner die naast je staat.

Het woord “nieuw” is hier het dragende woord. Het hoeft geen parachutesprong te zijn. Het is alles wat je uit de ingesleten groef trekt en wat jullie voor het eerst samen doen. Bijvoorbeeld:

• Schrijf je in voor een cursus waarin jullie allebei beginner zijn: pottenbakken, tango, Thais koken. Even onhandig zijn brengt jullie dichter bij elkaar.
• Een wijk die jullie niet kennen. Ga zonder plan en laat je leiden door wat je tegenkomt.
• Alles wat je hartslag omhoog jaagt: een achtbaan, een klimwand, een escaperoom. Precies die gedeelde opwinding maten de experimenten van Aron.
• Een reisje naar een plek waar geen van beiden ooit is geweest, al is het maar een weekend twee dorpen verderop.

Merk op dat de gebruikelijke restaurantdate niet in dat lijstje staat. Een vertrouwde favoriet is prettig, maar er is niets nieuws aan, zelfs de kaart niet. De vonk terugbrengen betekent grijpen naar wat jullie nog niet samen hebben gedaan, niet naar een herhaling van het beproefde.

Ga terug naar de talen die jullie in het begin spraken

Er verdwijnt nog iets in de loop van de jaren, en bijna niemand merkt het op. In het begin spreken mensen meestal alle vijf de relatietalen tegelijk: complimenten, samen op stap, kleine dingetjes zonder aanleiding, aanraking bij elke gelegenheid, hulp bij van alles. Mettertijd versmalt het repertoire tot één kanaal, soms tot geen enkel.

Het idee van vijf relatietalen, dus Waarderende woorden, Gedeelde tijd, Kleine attenties, Concrete hulp en Fysieke nabijheid, komt van de Amerikaanse relatietherapeut Gary Chapman. Zijn model is geen exacte wetenschap, maar het werkt goed als woordenschat om je relatie door te lichten. Loop de vijf kanalen langs en vraag je af hoe vaak je elk vandaag nog spreekt. Welk kanaal droogde als eerste op? Bij veel stellen zijn dat fysieke nabijheid buiten de slaapkamer en waarderende woorden, de twee die het makkelijkst uitstelbaar zijn. Waar het idee vandaan komt, zetten we uiteen in onze gids over de 5 relatietalen.

Het helpt om niet bij jezelf te blijven steken. Waar jij in het begin liefde mee uitdrukte, is misschien niet wat je partner het hardst nodig heeft om te ontvangen. Juist daar lopen de profielen van stellen op de lange duur uiteen: jij blijft geven wat voor jou natuurlijk voelt, terwijl de ander iets anders mist. Wat je doet als jullie talen niet op elkaar aansluiten, behandelen we in ons stuk over verschillende relatietalen.

Wil je beide profielen naast elkaar zien, dan is er de Relatietalentest. Die heeft veertig vragen, duurt ongeveer zes minuten en meet apart hoe jij genegenheid toont en hoe je die zelf nodig hebt. Voor stellen die al lang samen zijn is de vergelijking het waardevolst: ze laat zien waar jullie manieren van geven en jullie behoeften in de loop van de jaren uit elkaar zijn gegroeid, vaak precies daar waar de vonk stilletjes uitging.

Rituelen werken beter dan spontaniteit

Er bestaat een romantisch idee dat echte liefde spontaan hoort te zijn en dat nabijheid inplannen op de een of andere manier kunstmatig is. Het tegendeel is waar. Spontaniteit duikt zelden op in de maalstroom van werk, kinderen en vermoeidheid; er is nooit een goed moment. Wat een relatie drijvende houdt, is regelmaat.

John Gottman, die decennialang stellen bestudeerde in zijn “love lab”, spreekt over rituelen van verbinding. Dat zijn kleine, terugkerende momenten waar je op kunt rekenen omdat ze elke keer hetzelfde gaan. Ze zijn niet spannend, en juist daarom houden ze stand. Ze vormen het skelet dat een relatie overeind houdt, ook op dagen waarop je er geen zin in hebt.

Een paar rituelen die de moeite waard zijn:

• 's Ochtends samen koffie, tien minuten, voordat de dag begint en iemand naar zijn telefoon grijpt.
• Een korte wandeling na het eten, wanneer het het makkelijkst is om te praten over waar de dag geen ruimte voor liet.
• Een wekelijkse check-in: een kwartier om te zeggen wat je blij maakte, wat schuurde en wat er volgende week aankomt. Geen ruzie, eerder gewoon onderhoud.
• Een afscheid en een welkom die langer duren dan een seconde: een omhelzing bij de deur die wacht tot jullie allebei je schouders laten zakken.

Het mooie van rituelen is dat je niet meer hoeft te beslissen. Je hoeft niet elke keer de wil op te brengen om “iets voor de relatie te doen”. Het is gewoon vrijdagavond, dus is het tijd voor een wandeling, punt. Wat zich vanzelf herhaalt, hangt niet van je stemming af.

Wanneer het niet langer alleen routine is

Alles hierboven geldt voor een relatie die alleen wat stof heeft verzameld. Maar verveling en vervreemding zijn twee verschillende dingen, en dat mag je eerlijk benoemen. Verveling betekent dat jullie nog van elkaar houden en alleen de energie kwijt zijn, dus hoef je het vuur alleen op te stoken. Vervreemding zit dieper: het kan je niet meer schelen waar de ander over nadenkt, en een avond samen roept niets op.

Een nog ernstiger signaal beschreef opnieuw Gottman. Hij benoemde vier communicatiepatronen die hij de vier ruiters noemt en die een breuk redelijk betrouwbaar voorspellen: kritiek, verdediging, terugtrekken en bovenal minachting. Dat laatste, spot, geringschatting en sarcasme richting je partner, is het meest destructief. Duikt dat op binnen jullie verveling, dan gaat het niet om een gedoofde vonk maar om een beschadigd fundament.

Een weekend weg of een nieuwe gezamenlijke hobby helpt hier niet. Verslechterende communicatie vraagt ander werk, te beginnen bij hoe jullie met elkaar praten. Daarvoor hebben we een aparte gids over betere communicatie in je relatie. En houdt minachting of een blijvende kilte al maanden aan en komen jullie er niet uit, dan is er niets beschamends aan een relatietherapeut. Hoe eerder hoe beter, want stellen stappen gemiddeld pas jaren na het begin van het probleem een therapiekamer binnen.

Een gedoofde vonk is een uitnodiging, geen vonnis. Een relatie die de verliefdheid heeft overleefd kan steviger worden dan die eerste koorts, maar niet vanzelf. Kies deze week één ding uit dit stuk om samen te proberen, het liefst iets wat jullie nog niet eerder hebben gedaan. Kijk of er iets verschuift. En als dat gebeurt, is het geen toeval.