IQ en succes - hoeveel voorspelt je score echt?

Twee mannen die werden afgewezen voor een onderzoek naar hoogbegaafde kinderen wonnen later de Nobelprijs voor natuurkunde. William Shockley, mede-uitvinder van de transistor, en Luis Alvarez, een van de invloedrijkste experimentele natuurkundigen van de twintigste eeuw, werden in de jaren twintig allebei getest voor het beroemde onderzoek van Lewis Terman naar jonge genieën. Geen van beiden haalde de IQ-grens van 135 die Terman had getrokken, dus kwam geen van beiden erin.

Hier is de andere helft van het verhaal. Van de bijna 1.500 kinderen die wel in Termans onderzoek terechtkwamen, won er in een heel leven niet één een Nobelprijs of een Pulitzer.

Voorspelt het IQ dus succes? Het eerlijke antwoord is geen ja of nee, maar een kwestie van gradatie. En de langlopende studies die dezelfde mensen decennia achtereen volgen, geven ons verrassend concrete getallen om aan die gradatie op te hangen.

De Termites: een onderzoek dat al een eeuw loopt

In 1921 startte de Stanford-psycholoog Lewis Terman een van de ambitieuste onderzoeksprojecten uit de geschiedenis van het vakgebied. Hij selecteerde 1.528 Californische kinderen met een IQ van 135 of hoger, ruwweg de bovenste 1% van de bevolking, en nam zich voor ze de rest van hun leven te volgen. De deelnemers kregen de bijnaam Termites. Het onderzoek loopt vandaag nog steeds, heeft zijn oprichter overleefd en is het langstlopende longitudinale project in zijn soort.

Terman wilde een populair geloof van zijn tijd onderuithalen: dat slimme kinderen tenger, ziekelijk en sociaal onhandig zouden zijn. Dat lukte hem. Gemiddeld bleken de Termites gezonder, hoger opgeleid, professioneel succesvoller en tevredener dan de algemene bevolking. Een hoog IQ hielp hen aantoonbaar in hun leven.

Maar Terman was uit op iets groters. Hij wilde bewijzen dat zijn kinderen de intellectuele elite van het land zouden worden, en daar liep hij tegen een muur. De Termites groeiden uit tot succesvolle artsen, juristen, hoogleraren en ingenieurs, maar niemand van hen hertekende zijn vakgebied. Ondertussen liepen twee jongens die zijn test had weggestuurd met Nobelprijzen weg.

Het onderzoek heeft zijn critici. De steekproef was niet aselect. Leerkrachten droegen de kinderen voor en Terman koos er zelf ook een aantal uit, dus andere invloeden dan het ruwe IQ kunnen zijn meegeslopen, van populariteit in de klas tot een comfortabele gezinsachtergrond. Toch blijft het uniek, want niemand anders heeft zo'n grote groep hoogbegaafde mensen zo lang gevolgd.

Wat neem je hieruit mee? Een hoog IQ duwt de kans op succes omhoog, maar op zichzelf is het niet genoeg voor grootsheid. Vanaf een bepaald punt gaan andere dingen de uitkomst bepalen, en die komen zo aan bod.

Binnen de bovenste 1% is er geen plafond

Termans grens van 135 droeg een verborgen aanname met zich mee. Hij ging er stilzwijgend van uit dat iedereen boven die lijn ongeveer gelijk was, dat het verschil tussen een IQ van 135 en een IQ van 165 niets uitmaakte voor de resultaten. Nieuwer onderzoek liet zien dat dat simpelweg niet klopt.

De Study of Mathematically Precocious Youth, kortweg SMPY, werd in 1971 opgericht door Julian Stanley aan de Johns Hopkins University. Tegenwoordig wordt het geleid door David Lubinski en Camilla Benbow aan Vanderbilt University. Het project spoort kinderen op via hun score op de SAT, afgenomen voor hun dertiende, en volgt ze decennialang. Inmiddels zijn er meer dan 5.000 uitzonderlijk begaafde mensen gevolgd.

Lubinski en Benbow deden iets wat Terman nooit was ingevallen: ze splitsten de bovenste 1% op in kwartielen naar vermogen. Het bleek dat zelfs binnen die smalle elite meer echt beter is. Het bovenste kwart van de bovenste procent versloeg het onderste kwart op vrijwel alles, van doctoraten en patenten tot peer-reviewed publicaties en inkomen.

Neem één voorbeeld. De kans op een vaste aanstelling aan een van de 50 beste Amerikaanse universiteiten lag rond 3,2% voor mensen uit het bovenste kwartiel, tegen slechts 0,38% voor het onderste kwartiel. Dat scheelt ruwweg een factor acht, en al deze mensen hoorden al bij de bovenste 1% van de bevolking. In de data dook nooit een drempel op waarboven het IQ er niet meer toe deed.

Wat de meta-analyses zeggen

Langlopende studies volgen één specifieke groep mensen. Meta-analyses gaan de andere kant op: ze bundelen tientallen losse studies om uit te rekenen hoe sterk het verband tussen IQ en levensuitkomsten is over tienduizenden mensen heen.

In 2007 vatte de Estse socioloog Tarmo Strenze de langlopende studies samen waarin het IQ in de kindertijd was gemeten en het succes pas op volwassen leeftijd. De correlatie tussen intelligentie en opleidingsniveau kwam uit rond 0,56, en met het aanzien van het beroep rond 0,43. Voor inkomen was het verband zwakker, ruwweg 0,2. Anders gezegd: het IQ hangt het strakst samen met opleiding, losser met het prestige van de baan, en nog losser met het salaris zelf.

Nog bekender is het werk van Frank Schmidt en John Hunter uit 1998, dat 85 jaar wervingsonderzoek bijeenbracht. Hun conclusie: algemeen cognitief vermogen is de beste losse voorspeller van werkprestaties die recruiters hebben. Over alle beroepen heen kwam de correlatie uit rond 0,51, en voor complexe leidinggevende en professionele functies nog hoger, tegen 0,58. Jaren ervaring en opleidingsniveau kwamen daar niet bij in de buurt.

Wat betekenen die getallen eigenlijk? Een correlatie rond 0,5 geldt in de psychologie als matig tot sterk. In de praktijk zegt hij dat het IQ ongeveer een kwart van de verschillen tussen mensen op een bepaalde uitkomst verklaart. Voor één enkele factor is dat veel, en tegelijk laat het drie kwart over aan al het andere.

Nog één kanttekening hoort hier thuis. Een correlatie zegt op zichzelf niets over oorzaak en gevolg. Een hoger IQ helpt je waarschijnlijk aan meer opleiding, maar het omgekeerde geldt ook, want langer doorleren duwt het gemeten IQ een beetje omhoog. In het echte leven loopt het verband tussen vermogen en succes in beide richtingen.

Waarom het IQ prestaties voorspelt

Waarom zou één algemeen vermogen zulke uiteenlopende dingen voorspellen als schoolcijfers en werkprestaties? De gangbaarste verklaring is eenvoudig. Een hoger cognitief vermogen betekent sneller leren en beter omgaan met complexiteit. Wie nieuwe stof snel doorgrondt en de verbanden erin ziet, heeft een voorsprong in elk beroep waarin steeds iets nieuws opduikt.

Precies daarom loopt de waarde van het IQ op met de complexiteit van het werk. In routinebanen, waar taken zich herhalen, speelt intelligentie een kleinere rol. Voor een arts, een programmeur of een analist die elke dag tegen verse problemen aanloopt, komt ze volledig tot haar recht. De data van Schmidt en Hunter maken het patroon duidelijk: hoe veeleisender de functie, hoe sterker cognitief vermogen de uitkomst voorspelt.

Stel je twee nieuwe collega's voor in dezelfde juniorfunctie. Degene met het hogere cognitieve vermogen pikt de systemen van het bedrijf sneller op. Ze levert eerder waarde, dus krijgt ze zwaardere opdrachten. Binnen een paar jaar is een kleine voorsprong in leren uitgegroeid tot een grote voorsprong in de loopbaan, omdat het effect zich blijft opstapelen.

Wat het IQ niet voorspelt

Die overblijvende drie kwart is geen willekeurige ruis. Daarachter zitten factoren die geen direct verband met intelligentie hebben, en sommige voorspellen succes bijna net zo goed als het IQ.

Zorgvuldigheid, een van de vijf persoonlijkheidsdimensies uit het Big Five-model, duikt keer op keer op als sterke voorspeller van werkprestaties en inkomen, los van het IQ. Wie betrouwbaar en georganiseerd is en afmaakt waaraan hij begint, haalt met regelmaat een slimmere collega in die op talent alleen leunt. In 2007 beschreef Angela Duckworth een verwante eigenschap, grit: doorzettingsvermogen en passie voor doelen op de lange termijn.

Ook de sociaaleconomische achtergrond weegt echt mee. De meta-analyse van Strenze bevestigde dat de afkomst van het gezin ongeveer even sterk samenhangt met later inkomen en status als het IQ. Het kind van hoogopgeleide, welgestelde ouders krijgt betere scholen, betere contacten en een vangnet voor als het misgaat. En dan is er nog geluk: de juiste timing, een toevallige ontmoeting, de staat van de arbeidsmarkt op het moment dat je erin stapt.

En dan is er tevredenheid met het leven, waar het IQ het bijna helemaal opgeeft. Het verband tussen intelligentie en hoe tevreden iemand met zijn eigen leven is, is heel zwak, dicht bij nul. Slimmere mensen zijn gemiddeld niet gelukkiger; ze hebben eerder andere zorgen. Het geld en het aanzien die met het IQ meelopen, garanderen op zichzelf geen geluk.

Hoeveel van je eigen successen en tegenslagen valt volgens jou in die categorie “al het andere”? Voor de meeste mensen blijkt dat meer te zijn dan ze zouden gokken.

Een correlatie is geen lot

Hier maakt bijna iedereen die zulke studies leest dezelfde fout. Een correlatie van 0,5 geldt voor grote groepen, niet voor jou als individu. De statistiek zegt dat mensen met een hoger IQ gemiddeld meer verdienen. Ze zegt niet of één bepaalde persoon met een IQ van 128 meer verdient dan de buurman met een IQ van 108.

Neem twee afgestudeerden van dezelfde opleiding, een met een IQ van 130 en een met 110. Als we moesten wedden wie van de twee over twintig jaar hoger staat, zouden we statistisch op de eerste inzetten. Maar zouden we die weddenschap op duizend vergelijkbare paren afsluiten, dan zaten we er bij een flink deel naast, omdat persoonlijkheid, gezondheid, familie, toeval en honderden andere invloeden de resultaten mede vormden.

Het IQ werkt meer als rugwind dan als rails. Het verhoogt de kans, opent deuren en maakt leren makkelijker. Welke richting je kiest en of je die volhoudt, blijft grotendeels aan jou. Ben je benieuwd waar je op die schaal staat en in welke soorten redeneren je het sterkst bent, dan kun je een IQ-test maken en het resultaat behandelen als één steentje in het mozaïek, niet als een vonnis.

Laat in zijn leven vergeleek Terman de meest en minst succesvolle mannen uit zijn eigen steekproef. Het IQ van de twee groepen was praktisch identiek. Ze verschilden in iets anders: drive, zelfvertrouwen en het vermogen om door te pakken. De grondlegger van het grootste intelligentieonderzoek ooit concludeerde dat succes in het leven vooral neerkwam op wat zijn test nooit had gemeten.