Succes of geluk? Waarom je je verdienste niet opeist

Sanne en Joost leverden in dezelfde week een even pittig project op en de directie bedankte hen allebei. Joost gooit er tijdens de lunch uit dat het een flinke klus was en dat al die avonden aan de analyse zich hebben terugbetaald. Sanne zegt dat ze geluk had met het team en met een opdracht die haar toevallig goed lag.

Het geleverde werk was vergelijkbaar, de zin erover totaal niet. En precies die zin bepaalt wat ze allebei meenemen naar het volgende project: de een vertrouwen, de ander de vraag of het nog een keer lukt.

Weiner vroeg niet wat er gebeurd was, maar hoe je het uitlegt

De psycholoog Bernard Weiner bouwde in de jaren tachtig een complete motivatietheorie op één waarneming. Wat iemand lukt of niet lukt weegt lang niet zo zwaar als de oorzaak die diegene er achteraf onder schuift. Het resultaat is een feit, de uitleg is een keuze, en die keuze reist mee.

Uitleg laat zich volgens hem sorteren met drie vragen. Ligt de oorzaak in mij of buiten mij, is die dus intern of extern? Houdt ze stand tot de volgende situatie of wisselt ze, is ze stabiel of variabel? En valt er überhaupt aan te sturen, is ze controleerbaar? Uit drie antwoorden ontstaat een vrij precieze kaart van wat iemand aan het eigen resultaat overhoudt.

Neem één enkele gebeurtenis, bijvoorbeeld een geslaagd sollicitatiegesprek, en loop er vier gebruikelijke verklaringen langs.

Aan de tabel zie je waar een resultaat wordt opgeborgen. Vaardigheid en inspanning worden op jouw rekening bijgeschreven en zijn opnieuw op te nemen. Een makkelijke opdracht en een gelukkig toeval liggen buiten je en zeggen dus niets over jou. Eén en hetzelfde gesprek, vier verschillende saldi.

Weiner voegde er nog een laag aan toe die meestal wordt overgeslagen. Trots op jezelf, opluchting of dankbaarheid richting anderen volgen niet uit het resultaat, maar juist uit die indeling. De vreugde om een overwinning die iemand als toeval wegzet, is binnen één middag verdampt, want er valt niemand iets bij te schrijven.

De meeste mensen houden de weegschaal ondertussen licht in hun eigen voordeel. Een goed resultaat komt door henzelf, een slecht eerder door de omstandigheden, de opdracht of een reeks ongelukkige toevalligheden. De psychologie beschrijft die neiging ruwweg sinds de jaren zeventig en behandelt haar als een gewoon onderdeel van hoe iemand zijn zelfrespect bij elkaar houdt.

Een boekhouding waarop nooit iets wordt bijgeschreven

Bij een deel van de mensen loopt diezelfde boekhouding echter andersom. Tegenslag komt op hun rekening, succes op die van de omstandigheden, en die scheefheid houdt zo betrouwbaar stand dat ze het zelf nauwelijks opmerken. Van buiten oogt het als welopgevoede bescheidenheid, vanbinnen werkt het als een gummetje.

In het patroon dat imposter-syndroom heet, is dit een van de drie bronnen van twijfel: geluk en omstandigheden. Ernaast staat het bedriegersgevoel, oftewel de stille aanname dat je werkelijke kunnen kleiner is dan het van buiten lijkt. En dan nog het wegwuiven van succes, waarbij een compliment niet eens warm wordt. Het gaat om drie kanten van één ding, en meestal spreekt er een luider dan de andere twee. Het hele patroon, en waar het vandaan komt, wordt uit elkaar gehaald in de tekst over wat het imposter-syndroom is.

Je herkent het aan kleinigheden in de taal. Op de vraag hoe je aan je functie bent gekomen, begin je met het woord “toevallig”. Op het tentamen kwamen naar eigen zeggen net die onderwerpen langs die je kende, ook al had je alles geleerd. Een goede beoordeling vertaal je in mildheid van iemand die aardig voor je was.

Het begrip werd beschreven door de psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes in 1978 bij succesvolle vrouwen, en sindsdien is gebleken dat het mannen net zo goed treft. Een systematisch overzicht van 62 studies onder leiding van Dena Bravata en collega's uit 2020 vond schattingen van het voorkomen tussen 9 en 82 procent, afhankelijk van wie een studie bevroeg en hoe ze mat. Die spreiding zegt op zichzelf al iets: de grens tussen gewone onzekerheid en een patroon dat energie kost, loopt geleidelijk en niet scherp.

Wanneer geluk gelijk heeft

Hier is het zaak eerlijk te blijven, want overdreven bijsturen is net zo onnauwkeurig als de oorspronkelijke fout. Omstandigheden spelen een rol, en geen kleine. De tijd waarin je geboren bent. De sector die net aannam. De leidinggevende die je eerder opmerkte dan anderen. Het gezin dat je door het eerste onzekere jaar heen trok.

Het verschil zit in wat omstandigheden wel en niet kunnen. Ze maken een kans, openen een deur, korten het wachten in. Het werk achter die deur doen ze echter niet. Goede timing geeft je het project, opleveren moet je het zelf, en er lopen genoeg mensen rond die dezelfde kans kregen en hem niet afmaakten.

Een bruikbare proef is symmetrie. Denk terug aan het laatste wat niet lukte en tel op hoeveel je toen toeschreef aan pech, aan een beroerde opdracht of aan een collega die ziek werd. Als omstandigheden in de mislukking bijna niet voorkwamen en in het succes allemaal, dan ligt de fout niet bij de omstandigheden. Hij ligt erin dat ze maar in één kolom in de som terechtkomen.

Sanne uit de inleiding had met dat geluk met het team eigenlijk gelijk. Alleen heeft niemand anders dat team voor haar samengesteld: ze koos het zelf en haalde twee mensen van een andere afdeling erbij, omdat ze wist wat die konden. Een omstandigheid die iemand zelf heeft gemaakt, duikt in zijn eigen verhaal precies zo op als toeval, want van buiten haalt niemand ze uit elkaar.

Met bescheidenheid heeft het minder te maken dan het lijkt. Bescheidenheid ontkent het feit niet, ze bazuint het alleen niet rond: iemand weet wat hij gedaan heeft en hoeft er niet aan te herinneren. Wegwuiven gaat een stap verder en wist het feit ook voor zichzelf uit. Waar de grens tussen die twee precies loopt en wat je kunt zeggen in plaats van de gebruikelijke toevoeging, wordt uit elkaar gehaald in de tekst over complimenten ontvangen.

Waarom het volgende succes niets repareert

Er ligt een logische oplossing voor de hand: het jezelf nog eens bewijzen. Een betere functie halen, de studie afmaken, een grotere opdracht binnenhalen, en de twijfel lost op onder het gewicht van het bewijs. In de praktijk gebeurt precies het omgekeerde.

Het nieuwe resultaat komt namelijk in dezelfde boekhouding terecht als het vorige en gaat door dezelfde indeling. De promotie? Er was niemand geschikters bij de hand. De opdracht? De klant kende verder niemand. Het tentamen? De examinator had een goede bui. Een verklaring is er altijd, want zoeken naar zo'n verklaring is een gewoonte en geen conclusie uit gegevens.

Met elke trede stijgt bovendien de inzet. Hoe hoger iemand zit, hoe meer er te verliezen valt en hoe scherper de vraag klinkt hoelang het geluk nog aanhoudt. Vandaar de tegenstrijdigheid waar de omgeving meestal niet uitkomt: twijfel groeit vaak mee met de loopbaan in plaats van ertegenin.

Dat scheve uitleggen blijft trouwens niet in je hoofd zitten. Wie vooral een samenloop van omstandigheden bijschrijft, vraagt moeilijker om meer salaris en aarzelt langer bij een vacature waarin hij aan één van de tien eisen niet voldoet. Bij een offerte aan een klant eindigt het met een bedrag dat een stuk naar beneden is gestreept. Zulke beslissingen ogen voorzichtig en verstandig, alleen worden ze niet genomen door een inschatting van het risico, maar door een inschatting van je eigen aandeel in wat lukte.

Ook de blik op anderen werkt voor de twijfel. Andermans successen zie je als afgeronde resultaten, van jezelf ken je elke versie, elk uitstel en elke avond waarop het niet vlotte. De vergelijking valt daardoor per definitie scheef uit en bevestigt nog eens dat jij degene bent bij wie het gewoon goed uitpakte. Hoe je dat zo doet dat er iets bruikbaars overblijft, wordt uit elkaar gehaald in de tekst over jezelf vergelijken met anderen.

Beantwoord nu één vraag, gerust hardop. Wanneer beschreef je voor het laatst iets wat gelukt was zonder daarbij het team, de timing of de samenloop van omstandigheden te noemen? De meeste mensen vissen langer in hun geheugen dan ze hadden verwacht.

Hoe je je verdienste terugpakt

Overtuigen van buitenaf werkt hier slecht, want een compliment gaat door hetzelfde filter als al het andere en komt er als beleefdheid weer uit. Een potlood en papier bewijzen een betere dienst. Niet als zelfcoaching, maar omdat iets wat opgeschreven staat zich slechter laat ombuigen dan een herinnering.

Schrijf het succes uit in stappen. Neem het laatste wat gelukt is en zet in de ene kolom wat jij deed, besloot en oploste. In de andere de omstandigheden die je in de kaart speelden. Het toeval verdwijnt niet van dat blad, alleen wordt het werkelijke aandeel ervan zichtbaar, en dat is meestal kleiner dan de eerste indruk klonk.

Het tweede hulpmiddel is nog eenvoudiger: tel de herhalingen. Schrijf alle vergelijkbare situaties op die goed afliepen: tentamens, gesprekken, projecten, verdedigde ideeën. Eén keer kon toeval zijn, twee keer ook. Bij de zesde regel houdt de verklaring met geluk op te kloppen, want herhaling is precies wat toeval van kunde onderscheidt. Houd de lijst bij de hand, want op twijfeldagen haalt het geheugen bereidwillig alleen naar boven wat niet lukte.

Schrijf voor het volgende tentamen, de volgende verdediging of een zware opdracht een voorspelling op. Eén zin over hoe het volgens jou afloopt en waarom. Lees hem na afloop terug. Als het je herhaaldelijk beter afgaat dan je verwachtte, heb je iets in handen wat niet valt weg te praten, want je schreef het op voordat je het einde kende.

En dan is er de proef die tien seconden duurt. Stel je voor dat een vriendin hetzelfde resultaat behaalde en het je bij de koffie vertelt. Zou je het over haar geluk hebben, of over wat zij ervoor deed? Het antwoord komt meestal zonder aarzeling, en eruit blijkt dat je de maatlat voor jezelf anders hebt afgesteld dan die voor anderen.

Welke van de drie kanten bij jou het hardst spreekt, achterhaal je sneller dan met lang observeren. Een aanwijzing geeft de korte oplichterssyndroomtest, die naast de algemene mate van twijfel ook de overheersende bron ervan laat zien. Neem hem als startpunt voor je eigen opletten en niet als oordeel, en vooral in het besef dat hij twijfel meet en geen kunnen. Aanpakken die apart per bron zijn uitgeschreven, staan in de tekst over het imposter-syndroom overwinnen.

Drie zinnen en het woord dat erin terugkeert

Probeer deze week een oefening van tien minuten. Schrijf drie dingen op die je het afgelopen jaar zijn gelukt, en bij elk één zin zoals je die aan een kennis bij de lunch zou vertellen. Mooier maken hoeft niet; schrijf precies wat je werkelijk zou zeggen.

Lees de zinnen daarna terug en onderstreep alle woorden die naar buiten wijzen: toevallig, geluk, het team, de timing, net, het liep gewoon goed af. Bij sommigen blijven er een paar voegwoorden zonder streep over.

Het doel is niet die woorden te schrappen, want de helft ervan staat er met recht. De oefening moet iets anders laten zien: hoeveel ruimte er in je eigen verhaal voor jou is overgebleven. En of je daarin ergens opduikt als iemand die iets deed, en niet als iemand wie iets overkwam.