Toxische positiviteit - waarom positief denken niet altijd helpt

Je vriendin vertelt je dat ze net is ontslagen. Je eerste reflex? “Hé, alles gebeurt met een reden. Nu kun je tenminste iets beters vinden!” Je bedoelt het goed. Maar wat je haar zojuist hebt verteld, is dat wat ze voelt verkeerd is. Dat ze iets anders zou moeten voelen. Dat haar angst, woede en onzekerheid niet in het gesprek thuishoren.

Dat is toxische positiviteit. En je doet het waarschijnlijk vaker dan je denkt.

Wat is toxische positiviteit

Toxische positiviteit is de overdreven en ongemeende drang om koste wat kost positief te blijven. Het is niet hetzelfde als optimisme. Optimisme zegt: “Dit wordt zwaar, maar ik kan het aan.” Toxische positiviteit zegt: “Zwaar? Hoezo zwaar? Lach gewoon en denk positief!”

Het verschil zit in wat er met negatieve emoties gebeurt. Een optimist voelt ze en verwerkt ze. Iemand met toxische positiviteit wijst ze af, verstopt ze en veroordeelt ze, bij zichzelf en bij anderen. Alsof verdriet, woede of angst persoonlijke mislukkingen zijn. Alsof pijn voelen betekent dat je iets verkeerd doet.

Psycholoog Susan David van Harvard University, bedenker van het concept emotionele wendbaarheid (2016), zegt het simpel: “Geforceerde positiviteit is geen moed. Het is een vorm van starheid.” In haar onderzoek vond David dat een derde van de mensen zichzelf actief veroordeelt om negatieve emoties of ze bewust uit de weg gaat. En die groep heeft een slechtere mentale gezondheid dan mensen die negatieve emoties accepteren als een natuurlijk onderdeel van het leven.

Zo herken je toxische positiviteit

Toxische positiviteit vermomt zich als vriendelijkheid. Daarom is ze zo lastig te herkennen, en nog lastiger te benoemen zonder als pessimist over te komen.

Een paar typische voorbeelden:

• Iemand rouwt en jij zegt: “Hij heeft tenminste een mooi leven gehad.”
• Een collega klaagt over oneerlijke behandeling op het werk en jij reageert: “Focus op het positieve.”
• Je bent uitgeput, maar zegt tegen jezelf: “Ik heb geen recht om te klagen, anderen hebben het erger.”
• Op sociale media deel je alleen de goede momenten en verberg je de slechte dagen, want niemand wil “negativiteit” zien.

Zie je het patroon? In elke situatie wordt een legitieme emotie (verdriet, frustratie, uitputting) behandeld als een probleem. En de oplossing is altijd dezelfde: stop met het voelen. Maar emoties laten zich niet op commando uitzetten. En dat toch proberen heeft echte gevolgen.

Waarom emoties onderdrukken schadelijk is

In 2003 publiceerde James Gross van Stanford een studie die twee strategieën voor het omgaan met emoties uit elkaar haalde: cognitieve herwaardering (anders naar de situatie kijken) en onderdrukking (proberen de emotie niet te voelen of niet te tonen). De resultaten waren duidelijk. Mensen die emoties chronisch onderdrukken, ervaren juist meer negatieve emoties, minder positieve, hebben slechtere relaties en meer fysiologische stress.

Je lichaam luistert eenvoudigweg niet als je het opdraagt “positief te zijn”. Cortisol blijft verhoogd. De bloeddruk daalt niet. De spierspanning zakt niet. De emotie is niet verdwenen. Ze is alleen verhuisd van je bewustzijn naar je lichaam.

Pennebaker en Beall lieten al in 1986 zien dat mensen die ruimte kregen om over hun negatieve ervaringen en emoties te schrijven, daarna minder vaak naar de huisarts gingen dan de controlegroep. Emoties onderdrukken is niet alleen onprettig. Het heeft meetbare gevolgen voor je gezondheid.

En dan zijn er nog de sociale kosten. Als iemand tegen je zegt “je hebt geen reden om verdrietig te zijn” of “denk positief”, leer je dat negatieve emoties delen niet veilig is. Je praat niet meer over wat je dwarszit. Je isoleert jezelf. En isolement is een van de betrouwbaarste voorspellers van depressie.

Emotionele wendbaarheid: het alternatief voor geforceerde positiviteit

Susan David zegt niet dat je negatief moet zijn. Haar concept van emotionele wendbaarheid is iets heel anders dan “laat je verteren door verdriet”. Het is het vermogen om het volledige spectrum aan emoties te ervaren, aangenaam en onaangenaam, en er flexibel op te reageren in plaats van automatisch.

David beschrijft vier stappen:

• Merk de emotie op. Niet “ik voel me slecht”, maar “ik voel een specifieke onrust, omdat ik bang ben voor wat er morgen gebeurt”.
• Benoem hem precies. Onderzoek van Matthew Lieberman (2007) liet zien dat alleen al het benoemen van een emotie de activiteit van de amygdala verlaagt. Dat heet “affect labeling” en het werkt letterlijk als kalmeren met woorden.
• Accepteer hem. Een emotie is informatie, geen bevel. Je kunt woede voelen en ervoor kiezen niet te schreeuwen. Je kunt angst voelen en toch doorgaan. Een emotie accepteren betekent niet dat je ernaar moet handelen.
• Handel naar je waarden, niet naar de emotie. Wat wil je in deze situatie eigenlijk doen? Niet wat de emotie je ingeeft, maar wat past bij wat voor jou belangrijk is.

Let op wat er in dit proces ontbreekt. Nergens staat “stop met dat te voelen” of “denk positief”. De emotie wordt niet onderdrukt en niet opgeblazen. Ze krijgt ruimte, een naam, en daarna volgt een bewuste keuze.

Optimisme versus toxische positiviteit

Laten we eerlijk zijn. Optimisme op zich is geen probleem. Integendeel: decennia aan onderzoek laten zien dat een optimistische blik goed uitpakt voor gezondheid, relaties en werkprestaties. Martin Seligman, de grondlegger van de positieve psychologie, bouwde een hele wetenschappelijke discipline op het idee dat positieve emoties het waard zijn om te bestuderen en te cultiveren.

Waar ligt dan de grens?

Gezond optimisme werkt met de werkelijkheid. Het zegt: “De situatie is zwaar ÉN ik geloof dat ik er een uitweg uit vind.” Beide delen van de zin zijn tegelijk waar. Toxische positiviteit streept het eerste deel weg. En daarmee streept ze jouw ervaring, jouw gevoelens en jouw waarheid weg.

Hoe je reageert op iemand die het zwaar heeft

Dat is een praktische vraag waar veel mensen mee worstelen. Je partner komt gebroken thuis. Een vriend belt je in tranen. Een collega vertrouwt je toe dat hij het niet meer trekt. Wat zeg je dan?

Wat meestal niet werkt: “Het komt goed.” “Alles gebeurt met een reden.” “Het had erger gekund.” “Kijk naar wat je wel hebt.” Die zinnen komen niet uit slechte bedoelingen voort. Maar hun feitelijke boodschap is: “Jouw emoties maken mij ongemakkelijk, pak ze alsjeblieft weer in.”

Wat beter werkt:

• “Dat klinkt echt zwaar.” (Validatie: bevestigen dat wat de ander voelt logisch is.)
• “Ik ben er.” (Aanwezigheid. Je hoeft niets op te lossen, alleen erbij te zijn.)
• “Wil je erover praten, of wil je gewoon dat ik luister?” (Respect. Niet iedereen wil advies; sommige mensen willen gehoord worden.)
• “Ik kan dit niet voor je oplossen, maar ik ben er voor je.” (Eerlijkheid. Geen loze beloftes.)

John Gottman, die veertig jaar lang liefdesrelaties bestudeerde, ontdekte dat wat een relatie het meest versterkt datgene is wat hij “turning toward” noemt: het moment waarop de een een emotie uit en de ander zich ernaartoe draait in plaats van ervandaan. “Het komt goed” zeggen is je afwenden. “Ik zie dat dit je pijn doet” zeggen is je toewenden.

Het klinkt klein, maar die momenten tellen op. En zij zijn het die relaties op termijn maken of breken.

Waar toxische positiviteit vandaan komt

Waarom doen we het eigenlijk? Waarom zeggen we automatisch “wees positief” in plaats van “dat moet vreselijk zijn”?

Eén reden is ongemak. De negatieve emoties van anderen roepen onprettige gevoelens in ons op. Psychologen noemen dat emotionele besmetting. Als iemand op je schouder huilt, raakt jouw zenuwstelsel ook van slag. En de snelste manier om dat te laten ophouden, is de emotie afkappen. Niet voor de ander, maar voor jezelf.

Een andere bron is de cultuur. Sociale media hebben een omgeving gecreëerd waarin “dankbaarheid” en een “positieve instelling” sociale munteenheid zijn. Je pijn delen is “toxisch”. Toegeven dat het niet goed gaat is “negatieve energie”. Het resultaat is een collectieve façade waarachter miljoenen mensen zich verschuilen, alleen met hun problemen.

En dan is er de opvoeding. Veel van ons groeiden op met zinnen als “niet huilen”, “wees flink”, “jongens huilen niet”. We leerden dat negatieve emoties ongewenst zijn. En nu herhalen we datzelfde patroon onbewust.

De link met emotionele intelligentie

Toxische positiviteit is in de kern een probleem van emotionele intelligentie. Concreet gaat het mis in twee van de vier pijlers uit het model van Goleman: zelfbewustzijn (je eigen emoties niet kunnen herkennen en accepteren) en sociaal bewustzijn (de emoties van anderen niet kunnen valideren).

Iemand met veel emotionele intelligentie zegt niet “wees positief”. Die vraagt: “Wat voel je nu?” Niet uit liefde voor negativiteit, maar omdat hij weet dat de enige weg door pijn heen loopt, niet eromheen. Emoties die geen ruimte krijgen, verdwijnen niet. Ze komen alleen anders naar buiten: als prikkelbaarheid, uitputting, psychosomatische klachten of terugtrekken uit relaties.

Ben je benieuwd hoe goed je emoties herkent en verwerkt, probeer dan de test emotionele intelligentie. Het kost maar een paar minuten en de resultaten laten zien welke gebieden van je EQ je verder kunt ontwikkelen.

Een paar dingen die je meteen kunt proberen

Voel je de volgende keer de neiging om “wees positief” te zeggen (tegen jezelf of tegen iemand anders), pauzeer dan even. Vraag jezelf af: probeer ik deze persoon te helpen, of probeer ik het ongemakkelijke gevoel in mezelf kwijt te raken?

Als het niet goed gaat en je voelt druk om “positief te denken”, geef jezelf dan toestemming om te voelen wat je voelt. Verdriet, frustratie en angst zijn geen storingen in het systeem. Het zijn signalen die je iets vertellen. En soms is het dapperste wat je kunt doen simpelweg toegeven: “Ik voel me nu vreselijk. En dat mag.”