Arbeidspsychologie: waarom je baan je energie geeft of kost

In 2022 hield Gallup een wereldwijd onderzoek en vond dat slechts 21% van de werknemers echt betrokken is bij het werk. De rest doet het rustig aan of heeft een actieve hekel aan de baan. Eenentwintig procent. In een gemiddeld bedrijf van vijftig mensen betekent dat veertig mensen die het minimum doen. Wat is daaraan te doen? Dat is precies de vraag die de arbeidspsychologie probeert te beantwoorden.

Wat arbeidspsychologie is (en waarom het jou aangaat)

Arbeidspsychologie is het vakgebied dat bestudeert hoe mensen werken, waarom ze werken zoals ze werken, en wat er zou moeten veranderen om ze productiever en tevredener te maken. Het is geen nieuwe uitvinding. De wortels reiken terug tot het begin van de 20e eeuw, toen Hugo Münsterberg Psychology and Industrial Efficiency (1913) publiceerde en de basis legde voor wat we nu A&O-psychologie noemen (arbeids- en organisatiepsychologie).

In de praktijk houdt de arbeidspsychologie zich bezig met vragen als:

Hoe koppel je de juiste persoon aan de juiste functie?
Wat motiveert medewerkers meer dan geld?
Waarom werken sommige teams briljant terwijl andere uit elkaar vallen?
Hoe voorkom je burn-out nu het werktempo steeds hoger ligt?

Arbeidspsychologie is trouwens niet alleen iets voor de HR-afdeling. Het loont ook voor jou persoonlijk om er iets van te snappen, als je wilt weten waarom je baan je energie geeft of juist leegtrekt, en wat je eraan kunt doen.

Hoe werkgevers psychologie in de praktijk gebruiken

Persoonlijkheidstests bij werving

Heb je ooit een sollicitatieprocedure bij een groter bedrijf doorlopen, dan is de kans groot dat je een persoonlijkheidsvragenlijst hebt ingevuld. Volgens de Society for Human Resource Management (SHRM, 2020) gebruikt ruim 70% van de Fortune 500-bedrijven psychometrische tests bij werving.

Waarom? Omdat een cv laat zien wat je kunt. Een gesprek laat zien hoe je jezelf presenteert. Maar een persoonlijkheidstest legt iets anders bloot: hoe je in een team zult werken, hoe je met stress omgaat, of je duidelijke structuur of juist vrijheid nodig hebt, en of concurrentie of samenwerking je drijft.

Thomas, IT-manager bij een technologiebedrijf, beschrijft het zo: “Vroeger nam ik mensen puur op techniek aan. Ik eindigde met een team van briljante developers die niet met elkaar konden communiceren. Nu kijk ik ook naar persoonlijkheidsprofielen en stel ik teams zo samen dat de leden elkaar aanvullen. Mijn verloop daalde met een derde.”

Teams samenstellen

Onderzoek naar teamsamenstelling heeft negen teamrollen aangewezen die een effectief team nodig heeft. Studies hebben laten zien dat teams van de “slimste” mensen paradoxaal genoeg vaak slechter presteren dan teams met een gevarieerde samenstelling. De reden? Te veel dominante persoonlijkheden en te weinig mensen die op de details letten.

Arbeidspsychologie helpt bedrijven begrijpen dat een effectief team geen verzameling van de beste individuen is. Het is een combinatie van mensen die verschillende rollen invullen: de een bedenkt ideeën, de ander beoordeelt ze kritisch, iemand coördineert en iemand maakt het af.

Burn-out voorkomen

Burn-out is geen zwakte. In 2019 nam de Wereldgezondheidsorganisatie het op in de internationale classificatie van ziekten als een beroepsgebonden syndroom. En de arbeidspsychologie laat zien dat de oorzaken eerder liggen in hoe het werk is georganiseerd dan in de persoonlijkheid van de medewerker.

Christina Maslach, die het meestgebruikte meetinstrument voor burn-out ontwikkelde (de Maslach Burnout Inventory), benoemde zes organisatorische factoren die eraan bijdragen: overbelasting, gebrek aan regie, onvoldoende erkenning, het wegvallen van de collegiale gemeenschap, oneerlijkheid en botsende waarden. Merk op dat geen enkele van die factoren luidt: “de medewerker is te gevoelig”.

Wat dit voor jou betekent

De principes van de arbeidspsychologie kennen betekent niet dat je psycholoog moet worden. Het betekent dat je een paar dingen over jezelf begrijpt die je jaren frustratie kunnen besparen.

Je werkomgeving telt net zo zwaar als je werk

Een meta-analyse van Kristof-Brown et al. (2005) vatte de resultaten van tientallen studies samen en kwam tot een heldere conclusie: de match tussen de persoonlijkheid van een medewerker en de werkomgeving (bekend als person-environment fit) voorspelt de tevredenheid met het werk sterker dan de inhoud van het werk zelf. Met andere woorden: je hoeft niet je “droombaan” te doen om plezier in je werk te hebben. Je hebt een omgeving nodig die past bij hoe jij werkt.

Hoe ziet dat er in de praktijk uit? Heb je duidelijke structuur en regels nodig, dan zal een startupcultuur van “doe maar wat, als je maar levert” je waarschijnlijk onbevredigd laten, hoe interessant het product ook is. En andersom geldt hetzelfde: heb je autonomie en creatieve vrijheid nodig, dan verstikt een bedrijfsproces met zeven goedkeuringslagen je.

Motivatie draait niet alleen om geld

Econoom Dan Ariely deed een reeks experimenten waaruit bleek dat financiële prikkels goed werken bij eenvoudige, mechanische taken, maar dat bij werk dat creativiteit en denkwerk vraagt hogere financiële beloningen de prestatie paradoxaal genoeg kunnen verlagen (Ariely et al., 2009). Daniel Pink vatte in zijn boek Drive (2009) drie pijlers van intrinsieke motivatie samen: autonomie (regie over je werk), meesterschap (de kans om beter te worden) en zingeving (het gevoel dat je werk aan iets bijdraagt).

Hoe ziet dat er in het echt uit? Vraag jezelf af: wanneer was je voor het laatst zo opgegaan in je werk dat je de tijd vergat? Wat deed je toen precies? En komen die momenten vaak voor in je baan, of zelden?

Zelfreflectie als loopbaangereedschap

De meeste mensen besteden meer tijd aan het kiezen van een nieuwe telefoon dan aan de vraag welk soort werk echt bij ze past. De arbeidspsychologie biedt daar concrete hulpmiddelen voor.

Een persoonlijkheidsprofiel laat zien of je meer naar analyseren of naar vooruitkijken neigt, of je liever in een team of zelfstandig werkt, en of stabiliteit of verandering je energie geeft. Een werkstijltest gaat nog verder en meet je voorkeuren op het gebied van communicatie, besluitvorming, tijdsindeling en stressbestendigheid.

Het is niet de bedoeling dat een test je vertelt wat je moet doen. De bedoeling is dat die je taal geeft voor iets wat je misschien al voelt maar niet kunt benoemen. “Ik vind deze baan niet leuk” is een gevoel. “Ik heb meer autonomie en minder routinetaken nodig” is informatie waarmee je echt iets kunt.

Werkstijl: waar persoonlijkheid en werk elkaar raken

Het begrip werkstijl is precies het punt waarop de arbeidspsychologie persoonlijk wordt. Je werkstijl is het geheel van voorkeuren, gewoontes en benaderingen dat bepaalt hoe je op je best presteert.

Enkele dimensies van werkstijl:

Structuur versus flexibiliteit: heb je een duidelijk plan nodig, of bloei je op bij improvisatie?
Zelfstandigheid versus samenwerking: werk je beter alleen of in een team?
Tempo: geef je de voorkeur aan snelle iteraties of aan zorgvuldige voorbereiding?
Communicatie: regel je dingen liever persoonlijk, schriftelijk of in vergaderingen?
Besluitvorming: ga je af op data, op intuïtie of op consensus?

Er bestaat geen “juiste” werkstijl. Er bestaat alleen de stijl die voor jou werkt, en een omgeving die die stijl ondersteunt of onderdrukt.

Arbeidspsychologie aan beide kanten van de tafel

Ben je werkgever of leidinggevende, dan helpt arbeidspsychologie je functionerende teams te bouwen, het verloop te verlagen en de productiviteit te verhogen. Niet door druk, maar door begrip. Weet je dat je beste analist introvert is, dan dwing je die niet elke week een presentatie te geven op de bedrijfsbijeenkomst. Weet je dat je nieuwe verkoper autonomie nodig heeft, dan zet je die niet onder een micromanager.

Ben je werknemer, dan helpt arbeidspsychologie je begrijpen waarom sommige werksituaties bij je passen en andere je leegtrekken. En misschien nog waardevoller: het geeft je argumenten voor het gesprek met je leidinggevende. “Ik werk efficiënter als ik blokken ononderbroken tijd heb” klinkt een stuk beter dan “laat me met rust”.

Waar je begint

De eerste stap is je eigen werkstijl leren kennen. Niet op basis van wat je denkt dat die zou moeten zijn, maar op basis van wat die werkelijk is. Terug naar Thomas van het technologiebedrijf: “Jarenlang praatte ik mezelf aan dat ik een teamspeler was, want dat hoort zo in de techsector. Toen deed ik een persoonlijkheidsprofiel en ontdekte ik dat ik veel tijd nodig heb om geconcentreerd alleen te werken. Ik ben me daar niet meer voor gaan schamen en begon mijn ochtenden vrij te houden van vergaderingen. Mijn productiviteit schoot omhoog.”

Ben je benieuwd naar je eigen werkstijl, dan helpt de werkstijltest je die in kaart te brengen. De resultaten vertellen je iets over hoe je functioneert, maar belangrijker nog: ze vertellen je waarom. En dat “waarom” is misschien wel het waardevolste loopbaankompas dat je hebt.