Openheid voor ervaring: de factor O in het HEXACO-model

Sanne staat twintig minuten voor één schilderij. Daan liep de hele tentoonstelling in twaalf minuten door en wacht buiten op een bankje.

Op de weg naar huis krijgen ze ruzie, maar niet over kunst. Zij heeft het gevoel dat hij niet stil kan staan. Hij heeft het gevoel dat zij een wetenschap maakt van iets wat je in één blik ziet. Geen van beiden merkt dat ze net een karaktertrek hebben geraakt die de psychologie al enkele decennia meet.

Die trek heet openheid voor ervaring en draagt in het zesfactorenmodel HEXACO de letter O. Hij zegt niets over wie slimmer of belezener is. Hij beschrijft hoe sterk het nieuwe, het ongebruikelijke en dat wat nog nergens goed voor is je aantrekken.

Vier verschillende dingen onder één letter

Het model werd samengesteld door de psychologen Kibeom Lee en Michael Ashton, op basis van analyses van de manier waarop mensen in verschillende talen het karakter van anderen beschrijven. Naast de vijf bekende dimensies kwam er een zesde uit, eerlijkheid-bescheidenheid, en de overige factoren schoven daaronder wat op. Waarin de zes van de Big Five verschillen, behandelt een aparte tekst over wat het HEXACO-model is.

Openheid is van de zes het moeilijkst te pakken. Onder één naam houdt zij namelijk vier neigingen bij elkaar die losser met elkaar samenhangen dan je zou verwachten.

De combinaties zijn vaak ongelijk. Een programmeur die drie boeken over de geschiedenis van Byzantium doorwerkt en in een museum zit te gapen, heeft hoge leergierigheid en lage esthetische gevoeligheid. Wie experimentele muziek prachtig vindt maar op het werk geen enkele wijziging in een procedure verdraagt, zit hoog in de esthetiek en laag in de onconventionaliteit. Het gemiddelde van die vier cijfers zegt daarom minder over je dan hun spreiding.

Hoe een hoge O in een gewone week uitpakt

Je herkent het het beste aan wat iemand doet als niemand kijkt. Bestelde boeken stapelen zich sneller op dan ze gelezen worden. Naast elkaar liggen drie half begonnen hobby's. En om elf uur 's avonds kun je prima wegzakken in een documentaire over diepzeevissen, terwijl er 's ochtends een presentatie wacht.

In een gesprek komt openheid anders naar buiten. De conclusie boeit haar minder dan de vraag waar die vandaan komt, dus vraagt zij naar dingen die het onderwerp schijnbaar nergens brengen. Zij neemt ook een gedachte serieus waarmee zij niet instemt, omdat zij die eerst van binnenuit wil begrijpen. En zij kan een behoorlijk vreemd voorstel uitzitten zonder haar mond te vertrekken.

De rekening komt bij het afmaken. Het routineuze deel van het werk, dus dat deel waar niets meer te ontdekken valt, schuift naar een later moment en komt soms helemaal niet. Een hoge O maakt bovendien onrust: wat een jaar geleden opwindend was, is vandaag saai, en iemand wisselt vaker van project, vakgebied of stad dan zijn cv goed kan hebben.

Openheid is geen intelligentie

Hier ontstaat de meest voorkomende vergissing. Een hoge O laat zich makkelijk lezen als slimheid, omdat het zich naar buiten toe vergelijkbaar uit: veel gelezen, een berg verwijzingen, bereidheid om over abstracte zaken te praten. Het gemeten verband tussen openheid en de scores op tests van redeneervermogen is echter zwak. Het verklaart maar een klein deel van waarin mensen van elkaar verschillen.

Waarom die twee zo verward raken, lieten Colin DeYoung en zijn collega's in 2007 zien. Openheid valt in twee delen uiteen: het ene mikt op verbeelding, waarneming en kunst, het andere op feiten, logica en het doordenken van problemen. Het tweede heet in de vakliteratuur intellect en overlapt merkbaar meer met redeneervermogen. Wie beweert dat open mensen slimmer zijn, praat meestal over de helft van de trek.

Het verschil tussen de twee helften is ook te zien aan hoe die mensen zich in een discussie gedragen. De een vraagt of de cijfers kloppen. De ander vraagt wat als we hier helemaal verkeerd naar kijken. Geen van beide vragen is de slimmere, ze mikken alleen elders.

Eén eigenschap van openheid gaat daarbij tegen het gevoel in. De neiging om verbanden te zoeken houdt niet op bij de echte. Mensen met een hoge score op openheid vinden betrouwbaarder een patroon in een wirwar van gegevens en zien het tegelijk vaker ook waar er geen is. Dezelfde filter die originele ideeën binnenlaat, laat ook onzin binnen.

Lage openheid en haar stille voordeel

Beschrijvingen van een lage score zijn vaak onrechtvaardig. Woorden als bekrompen of saai horen er niet in, want de score meet iets anders: hoeveel je vertrouwt op het bewezene tegenover het onbewezene. Wie een lage O heeft, wil zien dat iets werkt voordat hij het zijn leven binnenlaat.

Gerrit leidt al vijftien jaar een magazijn en heeft bij elke nieuwigheid dezelfde vraag: wat gebeurt er als het niet lukt. Toen het bedrijf een nieuw voorraadsysteem invoerde, was hij de enige die bij de leverancier een lijst opvroeg van klanten die het al een jaar gebruikten. Twee van hen beschreven hem een probleem dat het bedrijf later twee maanden werk heeft uitgespaard. De enthousiaste collega's zouden die telefoontjes nooit hebben gepleegd, omdat het niet bij ze opkwam.

In een omgeving waar een fout geld of gezondheid kost, valt scepsis tegenover het nieuwe goedkoper uit dan de zin om het te proberen. Doe daar nog een voordeel bij: vakmanschap ontstaat door herhaling, niet door overslaan. Wie zich verveelt bij vier jaar hetzelfde doen, komt daarin zelden erg diep.

De zwakke plek van een lage O ligt elders dan bij de intelligentie. De waarschuwing ontbreekt dat de wereld onder de ingeburgerde werkwijze inmiddels is opgeschoven. Die waarschuwing arriveert doorgaans pas op het moment dat de verschuiving in de cijfers te zien is.

Openheid en creatief werk

Van alle karaktertrekken staat juist openheid het dichtst bij creativiteit. Gregory Feist vatte in 1998 tientallen studies samen over de persoonlijkheid van creatieve mensen, en openheid hoorde bij wat wetenschappers én kunstenaars het scherpst onderscheidde van hun minder creatieve collega's. Dat is logisch: zonder zin om ongebruikelijke mogelijkheden af te struinen heeft een originele oplossing geen bron.

Interessanter is echter die verdeling van openheid in twee delen. Scott Barry Kaufman en zijn collega's stelden in 2016 vast dat elke helft iets anders voorspelt. De helft die naar verbeelding en esthetiek trekt, hing samen met creatieve prestaties in de kunst. De zakelijker helft, dichter bij logica en feiten, hing samen met prestaties in de wetenschap. Eén letter, twee verschillende banen.

Een idee alleen is nog geen afgemaakte zaak. Lotte verzint in één overleg tien campagnes en drie ervan zijn iets waard, maar zonder Bram, die een lijst bijhoudt en de deadlines bewaakt, zou er geen enkele de wereld in gaan. Openheid levert het materiaal, consciëntieusheid duwt het naar buiten. Creatieve teams die uiteenvielen in louter enthousiastelingen, gingen doorgaans niet ten onder aan een gebrek aan ideeën.

Personeelsonderzoek loopt daarbij tegen een onverwachte grens aan. Murray Barrick en Michael Mount vatten in 1991 de gegevens over persoonlijkheid en werkprestaties samen, en openheid hoorde nauwelijks bij de voorspellers van prestaties. Ze voorspelde wel netjes hoe goed iemand het tijdens de inwerkperiode zou doen. Openheid zegt dus meer over hoe snel je iets leert dan over hoe goed je het daarna doet.

Creativiteit zelf laat zich ook direct meten, los van het karakter. Je vraagt dan naar de oplossing van opgaven en niet naar hoe iemand zichzelf beschrijft; die richting gaat bijvoorbeeld de creativiteitstest op, die met openheid samenhangt maar niet hetzelfde meet.

Waarom praten over iets nieuws zo moeizaam gaat

Het verschil in openheid botst het hardst daar waar over iets nieuws wordt besloten. Een andere leverancier, een andere manier van lesgeven, een verbouwing, een ongewone gezinsindeling. Van buiten lijkt het een dispuut over feiten, van binnen gaat het over iets anders.

Voor iemand met een hoge O is nieuwheid zelf al een argument. Dat iets nog niet is geprobeerd, is de reden waarom het een poging waard is. Voor iemand met een lage O is nieuwheid de reden om de bewijslast te dragen. Onbeproefd betekent ongetoetst, en ongetoetst betekent risico. Ze praten over dezelfde zaak, alleen stelt ieder zich onder het woord “interessant” het tegendeel voor.

Een vergelijkbaar verschil klinkt door in houdingen tegenover maatschappelijke kwesties. Onderzoek naar politieke opvattingen vindt herhaaldelijk een mild verband tussen openheid en de bereidheid om vaste regels te veranderen; tot dezelfde conclusie kwam ook het bekende overzichtsartikel van John Jost en co-auteurs uit 2003. Het gaat om een zwakke neiging en niet om een lot, en er volgt zeker niet uit wie in een concrete zaak gelijk heeft.

Wanneer heb je voor het laatst je mening veranderd over iets wat je als lang gesloten beschouwde? Het antwoord op die vraag verraadt meer over jouw O dan een hele vragenlijst. Probeer je daarbij te herinneren wat je toen in beweging bracht: nieuwe informatie, of het feit dat iemand die je vertrouwt haar aandroeg.

Het praktische gevolg is onopvallend. Kom je met iets nieuws bij iemand met een lage O, begin dan niet met hoe nieuw het is, maar met waar het al loopt en wat er gebeurt als het misgaat. Krijg je zelf iets nieuws aangereikt en weet je dat je er geen zin in hebt, stel de andere kant dan één vraag: wat zou mij moeten overtuigen. Als je die zelf ook niet kunt beantwoorden, gaat het niet om argumenten maar om gemak.

Wat je hiermee doet

Openheid is geen deugd en geen gebrek, wat bij karaktertrekken vrij zeldzaam is. Een hoge O betaalt zich uit in een omgeving die snel verandert en het experiment beloont. Een lage O betaalt zich uit waar betrouwbaarheid telt en waar fouten duur zijn. Nuttig is vooral weten waar je op die schaal staat, want je omgeving kun je daarop uitkiezen.

De trek beweegt bovendien licht in de tijd. Een omvangrijke meta-analyse van Brent Roberts en co-auteurs uit 2006 beschreef dat openheid in de jonge volwassenheid doorgaans wat stijgt en op latere leeftijd weer daalt. De verschuivingen zijn klein, maar ze laten zien dat het niet om iets in beton gaat.

Waar je precies ligt, meet de HEXACO-test: 60 vragen, ongeveer acht minuten, een uitkomst voor alle zes factoren inclusief de uitsplitsing van openheid naar de afzonderlijke onderdelen. De vergelijking met anderen is indicatief, maar voor het verschil tussen “ik hou van verandering” en “verandering verdraag ik” is dat ruim voldoende.

Je kunt het ook zonder test proberen. Schrijf veertien dagen lang elke beslissing op waarbij je tussen de bewezen en de nieuwe variant koos, en zet er per keer één zin bij waarom. Een restaurant, een gereedschap, een fietsroute, de manier waarop je een wrijving op het werk oplost. Staat er in dat lijstje tien keer “omdat ik dat ken”, dan heb je je antwoord. Staat er tien keer “omdat ik dat nog niet ken”, dan heb je het ook, alleen van de andere kant.