Soorten uitstelgedrag: 3 redenen waarom je uitstelt

Drie mensen in hetzelfde team moeten vrijdag dezelfde presentatie inleveren. Bram opent hem dinsdag, leest de eerste slide en sluit het bestand weer, omdat de stof hem bijna lichamelijk verveelt. Sanne opent datzelfde bestand vijf keer per dag, herschrijft één kop en wist die meteen weer. Hun collega Thomas is er echt aan begonnen, alleen kwam er daarna een bericht binnen, zocht hij “heel even” iets op internet op, en was het opeens half vijf.

Van buitenaf is het één en hetzelfde gedrag: vrijdagochtend heeft niemand het af. Van binnen zijn het drie totaal verschillende verhalen. Precies daarom heeft het zin om over soorten uitstelgedrag te praten in plaats van over uitstellen als één eigenschap. Het advies dat Bram op de been helpt, schaadt Sanne gegarandeerd.

Het etiket “uitsteller” lost niets op

De aanduiding uitsteller beschrijft de uitkomst, niet de oorzaak. Het lijkt op drie mensen met koorts vertellen dat ze “koortsig” zijn en ze alle drie hetzelfde medicijn voorschrijven. Uitstellen komt voort uit verschillende emoties, en juist die emotie bepaalt wat gaat werken.

Piers Steel nam in zijn meta-analyse uit 2007 honderden studies door en kwam tot de conclusie dat de sterkste persoonlijkheidsvoorspeller van uitstellen impulsiviteit is. Bij de belangrijkste situationele redenen staat taakaversie, oftewel het simpele feit dat je ergens geen zin in hebt. Dat alleen al verraadt dat onder hetzelfde gedrag minstens twee verschillende motoren draaien.

Fuschia Sirois en Tim Pychyl beschreven in 2013 wat die motoren gemeen hebben: uitstellen werkt als een reparatie van je stemming op korte termijn. Vooruitschuiven haalt het onprettige gevoel meteen weg, en je brein onthoudt die opluchting uitstekend. Uitstellen is daarmee een probleem van emotieregulatie, niet van tijdsindeling en al helemaal niet van luiheid.

Dat verklaart waarom de meeste algemene adviezen falen. Een agenda, een takenapp en een prioriteitensysteem regelen je schema, alleen was het schema nooit het probleem. Niemand schuift een vervelend telefoontje voor zich uit omdat hij niet weet wanneer hij tijd heeft.

Soorten uitstelgedrag verschillen in de emotie waarvoor je wegloopt. In een agenda zien verveling, zorgen over het resultaat en zin in iets wat nu meteen interessanter is er precies hetzelfde uit. In je hoofd niet. Herinner je je het laatste wat je voor je uit schoof, en vooral wat je op dat moment voelde?

Uitstellen door verveling en taakaversie

De eerste bron laat zich samenvatten in één zin: “nu even niet, ik heb er geen zin in”. De taak is niet moeilijk en niet bedreigend. Ze is saai. De reiskostendeclaratie, het uitwerken van vergadernotities, het bijwerken van een spreadsheet die toch niemand leest.

Bram uit de inleiding is een schoolvoorbeeld. Hij kan drie uur achter elkaar sleutelen aan iets wat hem boeit, maar op een formulier van een kwartier strandt hij voor de vierde dag op rij. Hij komt niet energie of kunde tekort, hij komt een reden tekort om het nu te doen. Zijn hoofd biedt op zo'n moment een schijnbaar redelijk compromis aan: ik doe het als ik in een betere bui ben.

Dit type herken je aan de keuze van het werk, niet aan de hoeveelheid ervan. Mensen die worden afgeremd door uitstelgedrag door verveling hebben 's avonds vaak flink wat gedaan. Alleen niet dat ene punt van de lijst, dat er sinds vorige week op staat.

Een paar signalen waaraan je deze bron herkent:

• de taak zou je twintig minuten kosten en staat toch al drie weken op de lijst
• als je er eindelijk aan begint, verbaast het je hoe snel het klaar is
• in plaats van het uitgestelde ding doe je meestal ander werk, geen ontspanning
• het eerste woord dat je erbij invalt, is “gedoe”

Alles helpt wat de taak prikkeling geeft of hem korter maakt: een timer van twintig minuten, samen met iemand werken, muziek, saaie klussen samenvoegen tot één blok met een duidelijk einde. Een strakker plan en een ruimere marge maken het meestal juist erger, want ze verlengen de periode waarin je met jezelf kunt onderhandelen.

Uitstellen door angst en perfectionisme

De tweede bron praat anders: “het is nog niet goed genoeg”. Hier schuif je iets voor je uit waar je om geeft, en je schuift het juist voor je uit omdat je erom geeft. Zolang je niet begonnen bent, blijft het resultaat theoretisch briljant. De eerste onvolmaakte versie haalt die illusie onderuit.

Sanne cirkelde een week lang om de presentatie heen. Ze las drie vergelijkbare presentaties van de concurrentie, paste twee keer de sjabloon aan en schreef twee keer de openingsslide, om die daarna te selecteren en te wissen. Als iemand haar tijd had gemeten, kwam ze hoger uit dan Bram en Thomas bij elkaar.

En dan het ongemakkelijk tegenintuïtieve deel: mensen met deze bron zien er meestal helemaal niet uit als uitstellers. Ze zijn vaak zorgvuldig, ijverig en ogen druk, want ze besteden uren aan voorbereiding, research en de vorm. Het uitstel verstopt zich in werk dat nuttig oogt, terwijl het het moment vooruitschuift waarop er iets moet liggen dat beoordeeld kan worden.

Wat het meestal openbreekt, is de deadline. Als er nog een paar uur resten, zakt de lat vanzelf en staat het brein eindelijk werk toe dat “gewoon goed” is. Daarom faalt het advies “neem er meer tijd voor” bij dit type: een langere termijn betekent een langere periode om te twijfelen, en een even hectisch slot.

Wat wel werkt, is de lat bewust verlagen voor de eerste versie, schrijven en redigeren uit elkaar halen en vooraf afspreken wat “klaar” betekent. Nog beter is het om half af werk eerder te laten zien dan je zin hebt. Alles rond perfectionisme en uitstelgedrag is aparte lectuur waard, want deze bron doet zich graag voor als deugd.

Uitstellen door impulsiviteit en afleiding

De derde bron heeft de kortste innerlijke zin: “ik kijk even naar één ding”. De taak stoort je niet, misschien ben je er zelfs zonder moeite aan begonnen. Alleen dook onderweg iets op dat direct een beloning beloofde, en je aandacht was al verhuisd voordat je een beslissing registreerde.

Thomas heeft de presentatie maandag echt geopend. Er kwam een bericht van een collega binnen dat afgehandeld moest worden, daarna moest hij één getal controleren, waarna er elf tabbladen in de browser waren opgestapeld en er van het oorspronkelijke bestand twee alinea's over waren. 's Avonds had hij het gevoel dat de hele dag ergens was verdwenen, zonder precies te kunnen zeggen waarheen.

De bevinding van Steel over impulsiviteit wijst precies hierheen. Het verschil met de eerste twee bronnen zit in waar de trigger ligt: niet in de taak, maar in de omgeving. Uitstellen gebeurt daarom niet in dagen, maar in minuten die bij elkaar optellen.

Verraderlijk is vooral de prijs van de terugkeer. Elke zijweg kost meer dan de paar minuten die hij innam, want je komt langzaam terug in half af werk en moet opnieuw ophalen waar je gebleven was. De omgeving speelt daar bovendien goed op in: apps en berichten zijn zo gebouwd dat de beloning binnen is voordat je kunt afwegen of je haar wilt.

Effectief is dus je omgeving aanpassen, niet je motivatie. Gesloten tabbladen, telefoon in een andere kamer, één zichtbare taak op het scherm, een vast tijdblok. Wie uitstelgedrag en afleiding aanpakt met een toespraak over discipline, vecht tegen een systeem met een enorme overmacht.

De drie bronnen naast elkaar

De tabel hieronder vat samen waarin de afzonderlijke types uitstellers in de praktijk verschillen. Probeer per regel in te schatten hoe vaak het jou overkomt.

De meeste mensen hebben alle drie de bronnen in hun profiel, alleen in verschillende sterkte. De dominante bepaalt waar het zin heeft om te beginnen. De nummer twee zegt ook iets: angst in combinatie met afleiding ziet er anders uit dan angst in combinatie met verveling, ook al eindigen ze allebei bij een leeg document.

En als je jezelf in geen van drieën herkent

Soms komt het profiel gelijkmatig uit, dus zonder duidelijke koploper. Dat is geen meetfout en ook geen teken dat uitstellen bij jou niet speelt. Het betekent situationeel uitstellen: je reageert op het type taak, niet volgens één stabiel patroon.

Zo iemand schuift de belastingaangifte voor zich uit uit verveling, de presentatie voor de directie uit zorg om het oordeel, en het schrijven van een tekst door een openstaande chat. Ermee werken ziet er dan anders uit. In plaats van één strategie moet je herkennen om welk geval het nú gaat en de bijbehorende oplossing uit de tabel hierboven pakken.

Bovendien kan de bron met de context meebewegen. In werk dat je leuk vindt meldt eerder de afleiding zich, bij studeren uit plicht de verveling, en bij dingen waarop iemand je beoordeelt de zorgen. Daarom loont het je profiel opnieuw te bekijken als je werk of je levenssituatie flink verandert.

Je belangrijkste bron achterhaal je op twee manieren. De eerste is observatie: noteer een week lang bij elk uitgesteld ding twee woorden over wat je op dat moment voelde. De tweede is een gestructureerde blik van buiten, want eigen redenen leggen we vaak zo uit dat ze verstandiger klinken dan ze waren. Daarvoor is onze uitstelgedrag-test: 21 vragen, ongeveer drie minuten, met als uitkomst de verdeling over alle drie de bronnen en de dominante daarvan.

Zie het als een middel tot zelfkennis, niet als diagnostiek. Het doel is geen preciezer etiket dan “uitsteller”, maar weten welke emotie je eigenlijk omzeilt als je de volgende keer het document sluit en thee gaat zetten.