Waarom mensen vreemdgaan - 8 motieven uit onderzoek

Toen een van de weinige studies die er rechtstreeks naar vroeg mensen ondervroeg die waren vreemdgegaan, zei ruim zeven op de tien niets over seks. Ze spraken over zich niet geliefd voelen, over het gevoel over het hoofd gezien te worden, of over de wens naar iets anders. Velen omschreven hun relatie als in de kern prima.

Dat is het ongemakkelijke deel. Vreemdgaan blijft niet beperkt tot kapotte relaties; mensen die op papier “tevreden” zouden aankruisen doen het ook. Ontrouw is dus geen betrouwbare diagnose van de gezondheid van een relatie. Soms zegt het heel veel, andere keren bijna niets.

Dit stuk praat vreemdgaan niet goed en noemt het ook geen catastrofe. Het legt uit waarom vreemdgaan gebeurt, scheidt feit van mythe en biedt iets bruikbaars voor als het jou of iemand dicht bij je overkomt.

Hoe vaak komt ontrouw echt voor

Niemand kent het exacte cijfer, en niemand kán het kennen. Ontrouw wordt met vragenlijsten gemeten, en mensen liegen over hun eigen vreemdgaan of zwijgen erover. Elke statistiek is een ondergrens, niet de waarheid.

Met dat voorbehoud: de Amerikaanse General Social Survey, die er sinds de jaren zeventig naar vraagt, vindt telkens weer dat ruwweg 20 tot 25 procent van de getrouwde mannen en 13 tot 15 procent van de getrouwde vrouwen seks buiten het huwelijk rapporteert. Verbreed je de definitie tot emotionele affaires en intiem contact zonder geslachtsgemeenschap, dan springen de cijfers volgens de American Association for Marriage and Family Therapy naar ongeveer 45 procent van de mannen en 35 procent van de vrouwen. Welke schatting je ook vertrouwt, dit is een verhaal dat miljoenen mensen delen, geen randverschijnsel.

Het verschil tussen mannen en vrouwen wordt bovendien kleiner naarmate de generatie jonger is. Onder de jongste getrouwde stellen is het vrijwel nul, en in sommige data lopen vrouwen zelfs iets voor. Vreemdgaan als strikt mannelijke gewoonte is meer stereotype dan gemeten feit.

Waarom mensen vreemdgaan

De beste kaart van de motieven komt van Dylan Selterman, Justin Garcia en Irene Tsapelas in een studie uit 2019 in het Journal of Sex Research. Ze vroegen bijna vijfhonderd mensen die waren vreemdgegaan waarom ze het deden. Er kwamen acht terugkerende redenen uit, en seks stond bij lange na niet vooraan.

Let op de volgorde: seksueel verlangen eindigde helemaal onderaan. Het belangrijkste motief was niet meer verliefd zijn of verliefd worden op iemand anders, met afwisseling er direct achter. De rest is grotendeels emotioneel: zich over het hoofd gezien voelen, of opnieuw willen voelen dat je gewild bent. Soms is het gewoon woede die nergens heen kan.

Mannen noemden vaker afwisseling, situatie en seksueel verlangen; vrouwen noemden vaker verwaarlozing. Het oude cliché dat een man vreemdgaat voor de seks en een vrouw voor het gevoel houdt maar half stand. Ook bij mannen is seks niet de hoofdmotor; het speelt alleen iets meer mee dan bij vrouwen.

Motieven lopen bovendien door elkaar. Neem Mark. Thuis voelde hij zich onzichtbaar en hoorde hij vooral wat hij weer verkeerd had gedaan. Op een werkborrel luisterde een collega naar hem en lachte om zijn grappen, en voor één keer voelde hij dat hij meetelde. Verwaarlozing schoof in één avond over in eigenwaarde en gelegenheid. Prik hem vast op één reden en die bestaat niet.

Vermijdende hechting en de trek naar vreemdgaan

Eén persoonlijkheidspatroon hangt bijzonder sterk samen met ontrouw: vermijdende hechting. Voor deze mensen is onafhankelijkheid de hoogste waarde en nabijheid een last. Het team van C. Nathan DeWall toetste dat in acht studies (Journal of Personality and Social Psychology, 2011), en de bevinding hield stand. Vermijdende mensen dachten toleranter over vreemdgaan, merkten aantrekkelijke alternatieven vaker op, toonden er meer interesse in en gingen na verloop van tijd vaker vreemd.

Veelzeggend is wat het aandreef. Geen groter verlangen, maar minder toewijding. Een vermijdend persoon investeert minder, en hoe kleiner de toewijding, hoe zwakker de rem op een stap opzij. Minder een excuus dan een mechanisme.

Het betekent niet dat vermijdende mensen voorbestemd zijn om vreemd te gaan, of dat angstige en veilige types immuun zijn. Hechting verschuift alleen de kansen. Hoe de vier stijlen van elkaar verschillen en waar ze vandaan komen, zet onze gids over hechtingsstijlen uitgebreid uiteen.

Vier mythes die in de weg zitten

Alleen ongelukkige mensen gaan vreemd. De cijfers laten zien dat ontrouw ook opduikt in relaties die vanbinnen goed voelen. Soms gaat het om verveling of een eenmalige situatie in plaats van om een diep mankement bij het stel. De reflex om het te lezen als “die ging vreemd, dus ik heb als partner gefaald” klopt vaak niet.

Vreemdgaan betekent altijd het einde. Sommige stellen blijven samen, en sommige komen er sterker uit dan ze erin gingen. Het gaat nooit vanzelf en is niet te plannen, maar een breuk is niet het enige script.

Emotioneel vreemdgaan telt niet. Een band die de slaapkamer nooit bereikte maar wel aandacht, intimiteit en geheimhouding elders naartoe leidde, kan net zoveel pijn doen als een lichamelijke. Elk stel trekt zijn eigen grens, en verzwijgen is vaak een eerlijker maatstaf dan wat er fysiek gebeurde.

De bedrogen partner heeft schuld. Hier moet je precies zijn. Beide mensen gaven de relatie vorm voordat de affaire begon, maar slechts één van hen koos ervoor om vreemd te gaan. De verantwoordelijkheid voor die keuze lost niet op in “ja, jij dreef me ertoe”. Context begrijpen is niet hetzelfde als schuld doorschuiven.

Wat je in de eerste dagen doet

Direct na de ontdekking verkeert iemand in acute shock, en shock geeft vreselijk advies. Het lichaam draait op adrenaline, de slaap verdwijnt, de gedachten blijven rondjes draaien. Dit is geen moment voor beslissingen die een leven vormgeven.

• Doe de eerste dagen niets onomkeerbaars. Verhuizen of een advocaat bellen kan wachten tot de eerste golf voorbij is. Een besluit dat standhoudt neem je daarna.
• Ondervraag je partner niet tot in het laatste detail. De beelden die een kruisverhoor over “waar, hoe vaak, hoe” oplevert krijg je niet meer uit je hoofd, en ze komen maandenlang terug.
• Dek de basis af: eten, slapen, water, een wandeling. Het klinkt banaal, maar je denkt helderder zodra het lichaam tot rust komt.
• Kies wie je het vertelt. Een of twee mensen die je vertrouwt en die je kalmeren in plaats van opjutten. Het rondbazuinen in de familie of op sociale media pakt bijna altijd verkeerd uit.

Wanneer heb jij voor het laatst om drie uur 's nachts zonder slaap een grote beslissing genomen waar je de volgende dag trots op was? Daarom heeft de acute fase maar één taak: hem doorkomen, niet de toekomst er binnenin regelen.

Blijven of gaan

Beide keuzes zijn legitiem. Er is geen moreel juist antwoord dat je zou moeten aanhangen, en mensen die precies weten wat zij “in jouw schoenen” zouden doen helpen je niet. Een paar vragen zijn nuttiger dan de meningen van anderen.

• Was dit een eenmalige misstap of een patroon? Een herhaalde, langlopende affaire is een andere situatie dan één avond met te veel drank.
• Is je partner er zelf mee gekomen, of kwam jij erachter? Het uit zichzelf vertellen zegt iets wat betrapt worden niet zegt.
• Is de ander bereid de gevolgen onder ogen te zien en het werk te doen? Een gemeend excuus zonder enige bereidheid om iets te veranderen is maar kort opluchting.

Stellen die een affaire overleven redden dat zelden zonder bewust werk, vaak relatietherapie. Vertrouwen herbouwen kost jaren, niet één berouwvolle nacht, en het gaat er niet om het vreemdgaan goed te praten maar om te beslissen of er iets herbouwd kan worden dat het waard is. Kan dat niet, dan is weggaan geen verlies; ook die weg is beter dan paniek, zoals het stuk over een relatiebreuk verwerken beschrijft. En blijf je, dan hangt veel af van de vraag of jullie over de moeilijke dingen kunnen praten, en daar bewijst een gids over betere communicatie in je relatie zijn waarde.

Wanneer vreemdgaan een symptoom is en wanneer alleen een impuls

Soms is vreemdgaan werkelijk een symptoom. De relatie is al jaren hol, twee mensen die als huisgenoten naast elkaar door lopen, en de affaire is alleen de vorm die de uitgang aanneemt. Andere keren is het een impuls in een verder werkende relatie: een gelegenheid, of een zwak moment na een paar glazen dat iemand meteen zou terugnemen als het kon. Die twee vragen om verschillende reacties; ze door elkaar halen is een fout.

Therapeut Esther Perel biedt in The State of Affairs (2017) een invalshoek die het overwegen waard is, al is het een visie en geen bewezen feit. In haar lezing zoekt iemand in een affaire vaak geen andere partner maar een andere versie van zichzelf. Het vreemdgaan is dan minder een vlucht bij de ander vandaan dan een terugkeer naar iets wat allang was weggedrukt. Het verklaart waarom mensen die nog van hun partner houden toch vreemdgaan.

Pas op voor één valkuil. De verklaring waarom de affaire gebeurde mag nooit verzanden in het beschuldigen van degene die is bedrogen. “Zij was koud, dus geen wonder” is geen analyse, het is een alibi. Context helpt je begrijpen; ze verschuift de schuld niet. En duikt vreemdgaan op waar de ene partner stelselmatig wordt gekleineerd, gecontroleerd of afgesneden, dan is de echte vraag of je met een toxische relatie te maken hebt in plaats van met de affaire.

Het patroon dat je meeneemt in je eigen relaties

Ontrouw heeft nooit één universele oorzaak, maar ze wordt vaak gevoed door een patroon dat je jarenlang meedraagt zonder het te zien. Vermijding die ervandoor gaat zodra een relatie dieper wordt. Angst die op zoek gaat naar zekerheid die de relatie nooit levert. Of de gewoonte om telkens weer het soort partner te kiezen bij wie verraad bijna is ingebouwd.

Je eigen hechtingsstijl begrijpen betekent niet dat je naar een gebrek graaft of aanneemt dat je gedoemd bent te falen. Het betekent dat je je neigingen betrapt voordat zij jou betrappen. Wil je bij jezelf beginnen, doe dan de hechtingsstijltest. Die meet je angst en je vermijding en plaatst je in een van vier stijlen, zodat je ziet waar je zwakke plek zit en waarom die je naar een bepaald type partner trekt.

Aan welke kant van een affaire je ook staat, of je er alleen chocola van wilt maken: de nuttigste vraag is niet “wiens schuld is dit” maar “wat nu”. Op die vraag bestaat een antwoord, ook als het pijn doet, en alleen met een koel hoofd, niet midden in de eerste golf.