Zelfspot: waarom een grap op eigen kosten ontwapent

Bas vertelt aan tafel hoe hij bij een klant zijn scherm deelde en er in plaats van de halfjaarcijfers voor iedereen zichtbaar zijn half afgemaakte bestelling kattenbrokken opdook. Hij vertelt het met vaart, inclusief het detail hoe lang hij daarna naar het juiste venster zocht, en de tafel ligt dubbel.

Een halfjaar later vertelt hij hetzelfde verhaal opnieuw, alleen zachter en met een excuus vooraf dat hij nu eenmaal degene is wie dat soort dingen overkomt. De woorden zijn nauwelijks veranderd. De eerste versie leverde hem iets op in de groep, de tweede kostte hem iets.

Het verschil tussen die twee versies is eigenlijk het hele onderwerp zelfspot. Het mikpunt is in beide gevallen hetzelfde, namelijk jij. Wat verschilt is de positie van waaruit je het inneemt, en wat er na de grap van je overblijft.

Waarom een grap op eigen kosten ontwapent

In elke groep schatten mensen doorlopend in wie zich hoeveel permitteert. Wie zichzelf tot mikpunt maakt, stapt een tree lager zonder dat iemand hem daarheen stuurt. En omdat hij het vrijwillig deed, leest de omgeving het als zekerheid: afdalen durft wie niet bang is er niet meer bovenop te komen.

Het tweede effect is praktischer. Als jij de zwakke plek als eerste benoemt, hoeft niemand hem te ontdekken. Wie met dunner wordend haar bij een presentatie aankomt en begint met de opmerking dat de laatste drie tijdens de voorbereiding van precies deze presentatie zijn vertrokken, pakt de anderen het materiaal af voor ze het konden gebruiken. De steek onder water achter zijn rug kan nergens landen, want die plek is bezet.

En ten derde zit er toestemming voor de rest in. Naast iemand die er zichtbaar geen moeite mee heeft niet perfect te zijn, geef je je eigen onvolmaaktheid makkelijker toe. Een nieuweling ontspant zich bij zo'n collega binnen tien minuten, omdat hij uit dat gedrag afleest dat fouten hier geen gezichtsverlies kosten.

Met bescheidenheid heeft het bijna niets te maken, ook al lijkt dat van buitenaf zo. Een bescheiden mens praat het resultaat klein dat hij bereikte. Iemand met zelfspot geeft een concrete zwakte toe en laat het resultaat staan. De ene zin haalt iets weg van wat je hebt gepresteerd, de andere van hoe onfeilbaar je daarbij lijkt. Het verschil hoor je als je iemand een compliment geeft en die antwoordt dat het niets voorstelde, tegenover het antwoord dat het pas bij de derde poging goed werd.

Alleen werkt zelfspot niet in een luchtledige ruimte, en dat is het minst opvallende eraan. Ze werkt als korting op iets wat al zichtbaar is. Dezelfde zin van iemand die het team al een jaar goed werk ziet leveren en van iemand die maandag is begonnen, is niet dezelfde zin. Bij de eerste slaat hij op als afstand nemen, bij de tweede als eerste aantekening in het dossier. Zelfspot heeft context nodig, anders valt er niets af te halen en blijft alleen het afhalen over.

Als het mikpunt altijd hetzelfde is

Femke kwam bij een bedrijf waar in vergaderingen zacht en zakelijk werd gesproken. In haar eerste maand viel haar op wat daar betrouwbaar aan het lachen maakte: jezelf omlaag halen. Ze zei dat ze van spreadsheets net zoveel snapte als een koe van schaatsen, en voor het eerst in weken kwam de kamer los. Twee maanden later was het gewoonte, één opmerking over zichzelf per overleg.

Na een jaar merkte ze dat de ingewikkelder analyses naar anderen gingen. Niemand verweet haar iets en niemand dacht slecht over haar. Iedereen had uit haar eigen materiaal een beeld samengesteld dat klopte. Een verhaal dat je voor de vijfde keer vertelt, slaat bij de omgeving niet op als grap, maar als feit.

Hier ergens loopt de grens tussen zelfspot en jezelf afbreken. Ze zit niet in één zin, want die kan volstrekt hetzelfde luiden. Ze zit in de verhouding, in de herhaling en vooral in de reden waarom je dat mikpunt hebt gekozen. Zelfspot is een keuze, één van vele manieren om een situatie aan te pakken. Jezelf afbreken is een automaat: er ontstaat onzekerheid, en de grap over jezelf rolt eruit.

In die stand wordt humor een toegangskaartje tot de groep. Je hoeft niet de interessantste aan tafel te zijn, het volstaat degene te zijn bij wie het altijd lachen is, omdat het lachen om hem gaat. Dat kaartje is goedkoop en meteen te krijgen. Er wordt alleen in termijnen betaald, en die vallen op de momenten waarop je nodig hebt dat iemand je serieus neemt.

Het onopvallende neveneffect komt in de terugkoppeling. Wie zijn eigen zwaktes hardop benoemt, hoort ze niet meer van de omgeving. Mensen gaan ervan uit dat je het al weet, dus houden ze de opmerking binnen en sluiten zich bij het gelach aan. Kritiek waar je iets mee had gekund, bereikt je nooit, en wat overblijft is je eigen versie, eindeloos herhaald.

Achter dat patroon hoeft intussen geen enkel drama te zitten. Vaak is het slechts een aangeleerde zet die ooit werkte en zich sindsdien vanzelf herhaalt. Hoe je hardop over jezelf praat, gaat mettertijd echter gelijk lopen met hoe je in stilte over jezelf praat, en dat tweede gesprek heeft geen publiek en is meestal een stuk minder mild.

Wat het onderzoek erover weet

De Canadese psycholoog Rod Martin en zijn collega's stelden in 2003 een model voor dat humor niet indeelt naar de vraag of hij goed is, maar naar wie en wat hij dient. Het gebruikt twee onafhankelijke assen: de toon, dus of een grap vriendelijk of scherp is, en de richting, dus of hij op anderen mikt of op jou. Uit hun combinatie ontstaan vier humorstijlen: verbindend, zelfversterkend, scherp en zelfspottend, waarbij die laatste in het model juist de variant beschrijft die zich tegen de verteller keert.

Interessant is wat er in de data gebeurde met de twee die naar binnen mikken. Beide hebben hetzelfde mikpunt, namelijk de eigen persoon, en toch lagen ze aan tegenovergestelde kanten. Zelfversterkende humor, dus het vermogen om de komische kant van je eigen pech te vinden, hing samen met een beter welbevinden. De andere met een slechter. De keuze van het mikpunt beslist dus over niets. Wat beslist is de richting waarin de grap je positie verschuift.

Die zin moet je voorzichtig lezen. Het gaat om samenhangen, niet om oorzaken, en de omgekeerde volgorde kan net zo goed kloppen: wie zich langdurig slechter voelt, grijpt vaker naar afbreken. Het gaat bovendien om een gewoonte over tientallen situaties, niet om één grap. Uit één opmerking over jezelf volgt niets.

Het is ook vermeldenswaard dat de vier schalen onafhankelijk zijn. Je bent niet een van vier typen, je hebt van elke stijl een portie. Een hoge score in jezelf afbreken komt in de praktijk gewoon samen met een hoge score in verbindende humor, en daar komt iemand uit die de hele tafel aan het lachen krijgt en de hoofdrol voor zichzelf houdt.

Psychiater George Vaillant, die decennialang volgde hoe mensen met onaangename dingen omgaan, rekent humor tot de rijpe afweermechanismen. Rijp betekent in deze zin dat hij de last verlicht zonder de werkelijkheid te vervormen. Juist bij grappen op eigen kosten breekt dat het snelst, omdat hetzelfde gereedschap een onaangename zaak kan verwerken en ook kan wegschuiven. Waar daartussen de grens ligt, behandelt de tekst over humor als afweermechanisme.

Lach je met jezelf of onder jezelf?

Er bestaat een eenvoudige proef en die zit niet in de inhoud van de grap, maar in wat er tien seconden nadat het lachen wegebt met je gebeurt. Gezonde zelfspot laat lichtheid achter, zoals wanneer je een rugzak afzet. Afbreken laat een zwakke steek achter en daarbij de drang om het ergens mee na te verklaren of meteen iets anders te zeggen.

Herinner je je de laatste grap die je op eigen kosten maakte? Wie was er in de kamer, waarom maakte je hem juist toen en hoe voelde je je een minuut later? Het antwoord op die laatste vraag is meestal nauwkeuriger dan al het nadenken over wat voor humor je hebt.

De tweede aanwijzing is het auteurschap. Koos je dat mikpunt omdat het de grappigste mogelijkheid was, of omdat de stilte ongemakkelijk was geworden en dit de snelste manier is om haar te vullen? Een keuze en een vlucht zien er van buiten hetzelfde uit. Van binnen worden ze zelden verward.

En ten derde de proef met stilte. Zelfspot doorstaat die, omdat de grap een bijproduct was van een afstand die je ook zonder publiek hebt. Afbreken doorstaat stilte niet, omdat gelach de enige beloning ervan is. Lacht niemand, dan blijft op tafel alleen liggen wat je over jezelf hebt gezegd. Wil je weten in welke verhouding die vier standen zich bij jou mengen, dan geeft een korte humorstijlentest je een globale oriëntatie.

Wanneer je het mikpunt inneemt en wanneer je het vrijlaat

Een bruikbare regel luidt: neem het mikpunt in waar je vakmanschap van elders zichtbaar is. Een kleine misser op een terrein waar mensen je als betrouwbaar kennen, is een grap. Diezelfde misser op een terrein waar ze nog niet zeker van je zijn, is geen grap maar bewijs. Daarom past zelfspot bij een ervaren arts en past ze niet bij een student op tentamen, ook al zeggen ze allebei hetzelfde.

Laat het mikpunt vrij in drie situaties. Als je iets erdoor moet krijgen en mensen jouw versie moeten geloven. Als je echt onderuit zit, want de grap over je eigen falen is op zo'n moment slechts een snellere weg naar dezelfde conclusie. En als je omgeving nog niets heeft om je mee te vergelijken.

Ook telt wie er in de kamer hoger staat. Een baas die de spot drijft met zijn eigen misser verlaagt de spanning en riskeert niets, omdat zijn positie door iets anders wordt gedragen dan de indruk van één overleg. Dezelfde zin van de jongste in het team leest volstrekt anders: vaak als een verzoek om geruststelling waar iemand op moet antwoorden. Zelfspot van bovenaf is een cadeau, van onderaf meestal een rekening die de anderen met geruststellen betalen.

Bijzonder verraderlijk is de geschreven vorm. In de chat en in de mail ontbreken toonhoogte en tempo, precies wat bij zelfspot de hele betekenis draagt. De zin over hoe je het weer verprutst hebt, klinkt live licht en in één regel tekst als een klacht of een jacht op troost. De geschreven versie blijft bovendien staan: een grap bij de koffie lost binnen een minuut op, dezelfde grap in een werkkanaal is maanden later terug te scrollen.

Naast de situatie speelt de dosis mee. Eén grap op eigen kosten per avond slaan mensen op als afstand nemen, de vijfde als onderwerp. Er hoort geen tabel bij, de grens hoor je zodra de omgeving stopt met lachen en begint met geruststellen.

De nuttigste verandering is echter talig en kost een seconde. Ruil een blijvende eigenschap in voor een eenmalige situatie. Zeggen dat je een chaotisch mens bent, is een uitspraak over je aard en anderen nemen die als informatie. Zeggen dat de agenda je vanochtend te snel af was, beschrijft één bepaalde ochtend. Het gelach is meestal hetzelfde, de rest niet. Een humorstijl is trouwens een gewoonte en geen vonnis over je karakter, en gewoontes worden zin voor zin herschreven.

De week waarin je het optelt

Probeer zeven dagen lang één ding. Elke keer dat je een grap op eigen kosten maakt, noteer je drie dingen in je telefoon: waar je was, wie er bij je was en of je je daarna lichter voelde. Verder hoef je niets te overwegen en jezelf niets te verbieden.

Na een week komt uit die paar regels meestal een patroon tevoorschijn dat van binnenuit slecht te zien is. Bij de meeste mensen stapelen grappen over zichzelf zich op bij bepaalde mensen en in bepaalde kamers, niet gelijkmatig verdeeld over het hele leven. Bas uit de opening heeft twee zulke kamers, en in een daarvan zitten twee collega's die zijn verhalen beter onthouden dan hijzelf.