Humor als afweermechanisme: lachen om wat pijn doet

De vader van Bram stierf op dinsdag. Donderdag stond hij in de aula condoleances aan te nemen en zei tegen een tante dat het zijn vader eindelijk gelukt was om de hele familie in één ruimte te krijgen, alleen moest hij daar wel voor doodgaan. De tante lachte voordat ze zichzelf kon tegenhouden.

Ze lachten allebei. Niemand vond Bram daarom harteloos, en bij de meesten in de zaal was de opluchting af te lezen. Op de terugweg zei hij geen woord meer.

De psychologie kent deze tegenstrijdigheid en heeft er een begrip voor. Humor hoort bij de afweermechanismen en staat in één bepaalde rangorde helemaal bovenaan, in gezelschap dat je daar niet zou verwachten.

Afweer die je niet uitkiest

Het begrip afweermechanisme komt van Sigmund Freud, en de lijst van de afzonderlijke afweervormen is afgemaakt door zijn dochter Anna. Het idee is eenvoudig: komt de psyche onder een druk die ze onverdund niet zou dragen, dan schakelt vanzelf iets in dat die druk verlaagt. Op commando gebeurt dat niet, en meestal merk je het niet eens, omdat de afweer voorbij is voordat er een besluit valt.

Ontkenning houdt vol dat er niets aan de hand is. Rationalisatie fabriceert een redelijke verklaring voor iets wat je om een andere reden deed. En woede die niet te dragen valt, belandt verrassend makkelijk bij de ander. Niets daarvan is een karakterfout. Het zijn manieren om door een moment heen te komen waar je de kracht niet voor hebt.

De Amerikaanse psychiater George Vaillant besteedde tientallen jaren aan langlopend onderzoek waarin dezelfde mensen van hun jeugd tot op hoge leeftijd werden gevolgd, en merkte op dat afweervormen niet gelijkwaardig zijn. Sommige verlichten op korte termijn en schaden op lange, omdat ze iemand verwijderen van de werkelijkheid en van de mensen om hem heen. Andere doen het omgekeerde. Die tweede groep noemde hij rijpe afweer en daar rekende hij altruïsme, sublimatie en juist humor toe.

Daar zit iets onverwachts in. Wat de rijpe afweervormen gemeen hebben, is niet dat ze prettiger of fraaier zijn. Het is dat ze de werkelijkheid laten staan waar die staat. Ontkenning heeft voor haar functie nodig dat je niet kijkt. Humor heeft precies het tegenovergestelde nodig: je moet dat ding haarscherp zien, anders valt er niets te grappen.

Het onderzoek van Vaillant liet nog iets zien. Afweer verandert in de loop van een leven. Wie op zijn twintigste op een blunder reageerde door de schuld ergens naar buiten te rijden, kan op zijn veertigste naar zelfspot grijpen zonder dat ooit bewust geleerd te hebben. Het repertoire schuift dus mee met de leeftijd, en humor is daarin eerder aanwinst dan uitrusting vanaf het begin.

Afstand zonder ontkenning

Een grap werkt altijd met het verschil tussen wat verwacht wordt en wat er komt. In een crisis maakt hij dat verschil door het ding een seconde lang kleiner te maken of het naast iets belachelijk kleins te zetten. De feiten blijven. Wat verandert is de schaal waarop je ze net vasthoudt.

Daarom loont het om humor op een zwaar moment te zien als een korte pauze en niet als oplossing. Een diagnose verdwijnt niet na een pointe en het ontslag blijft gewoon staan. Je wint wel een paar seconden waarin het ding je niet helemaal vasthoudt, en uit die paar seconden kun je naar buiten stappen en de volgende stap zetten.

Waar het om gaat is de zin die iemand ondertussen eigenlijk tegen zichzelf zegt: ik zie wat er gebeurt, en toch draag ik het. Ontkenning zou zeggen dat er niets gebeurt. Berusting zou zeggen dat ik het niet draag. Humor houdt allebei tegelijk vast, en juist daarom is hij voor de omgeving zo ongemakkelijk. Niemand weet zeker of hij met je mee mag lachen.

Er wordt weinig gezegd over het feit dat deze afweer ook naar buiten werkt. Een grap aan een ziekenhuisbed of op een uitvaart is een bericht aan de rest: jullie mogen blijven, jullie hoeven niet op je tenen te lopen. Mensen lopen zelden uit ongevoeligheid weg bij zware dingen, meestal uit angst iets verkeerds te zeggen. Humor haalt die angst weg en houdt ze in de buurt, en dat is wat iemand in een crisis het hardste nodig heeft.

Humor is maar één van de gereedschappen die je onder belasting bij de hand hebt, en hij verdraagt het niet dat alles erop rust. Wat regelmatige beweging, slaap of simpelweg benoemen wat er speelt met zo'n gewicht doen, behandelt een aparte tekst over omgaan met stress per persoonlijkheidstype.

De galgenhumor van mensen die het ergste zien

Wie ooit heeft geluisterd hoe ambulancepersoneel aan het eind van een nachtdienst met elkaar praat, weet dat beroepshumor voor vreemde oren slecht te verteren is. Ambulance, brandweer, uitvaart, chirurgie, recherche. Overal daar circuleert een woordenschat die op een familiefeest ijzige stilte en het einde van de avond zou betekenen.

Het gaat niet om cynisme, hoe erg het daar ook naar klinkt. Het is galgenhumor, oftewel grappen maken over iets wat op dit moment jou of vlak voor je neus overkomt. Het houdt de druk een hele dienst lang op een draaglijk niveau en werkt alleen naar binnen: onder mensen die hetzelfde zien en weten aan welke kant je staat. Dezelfde zin tegen een familielid van de patiënt zou wreedheid zijn.

Onder comedians gaat de regel rond dat komedie tragedie plus tijd is. Eerst gebeurt het ongeluk, dan verstrijkt er genoeg van, en pas daarna valt er een grap van te maken. Galgenhumor omzeilt die vergelijking en schrapt de tijd eruit. Dat mag alleen degene die het aangaat, en daarin zit het hele verschil tussen zwarte humor en spot: de galgengrap richt zich op de situatie en wordt verteld door wie er middenin staat. Spot richt zich op een mens en komt van iemand van buiten. Wat het onderzoek verder over zwarte humor heeft gevonden, beschrijft de tekst over wie zwarte humor ligt.

Het praktische gevolg is eenvoudig en veel mensen overtreden het te goeder trouw. Bij het ongeluk van een ander wacht je tot de grap komt van degene die het aangaat. Komt hij, dan mag je meedoen. Daarvoor niet, want wie het eerst lacht, neemt een afstand waar hij geen recht op heeft.

Wanneer relativeren ontwijken wordt

Maaike en haar partner wonen zes jaar samen. Toen hij het afgelopen jaar een paar keer probeerde de vraag te openen hoe het tussen hen eigenlijk gaat, kreeg hij elke keer een gevat antwoord. De ene keer dat relatiegesprekken in series thuishoren, de andere keer dat ze daar maar een gespreksleider bij moesten halen. Ze lachten allebei. De derde keer vroeg hij het niet meer.

Maaike liegt niet en verbergt niets voor hem. Haar humor doet precies waar afweer goed voor is, namelijk de druk eraf halen. Het probleem is dat druk die iemand ergens heen zou moeten bewegen, er juist niet af hoort.

Het verschil tussen relativeren en ontwijken herken je niet aan de grap zelf. Je herkent het aan wat er daarna gebeurt.

De laatste regel is de betrouwbaarste, omdat je die niet zelf hoeft te beoordelen. Wanneer de mensen om je heen zijn gestopt met vragen naar dingen waar vroeger over gesproken werd, zit daar zelden desinteresse achter. Meestal hebben ze al genoeg pogingen achter de rug die in gelach eindigden en die als een dichte deur geboekt.

De tweede aanwijzing is herhaling. Eén grap op een verkeerd moment betekent niets, humor is een gewoonte en gewoontes gaan vanzelf af. Opletten loont pas wanneer de grap elke keer op hetzelfde punt van het gesprek komt, alsof daar een slot zit.

De vraag die het doorheeft

Er bestaat een proef die vijf seconden kost en onaangenaam raak is. Komt er de volgende keer een grap in je op op het moment dat het gesprek naar iets ernstigs draait, vraag jezelf dan af: wat zou er gebeuren als ik die zin zonder grap zei?

Bij relativeren komt er verveling uit. De zin zou precies hetzelfde klinken, alleen minder vermakelijk, en er zou niets bijzonders gebeuren. Bij ontwijken meldt zich iets anders. Een terugtrekking, het beeld van de stilte die zou volgen, of de simpele gedachte dat het te veel zou zijn. Die terugtrekking is informatie. De grap maakt op dat moment geen afstand, hij maakt een deur.

Wanneer heb je voor het laatst iets zwaars helemaal recht gezegd, zonder verlichting aan het eind van de zin? Als je het je niet herinnert, is dat geen reden tot alarm, maar wel een gegeven dat meer aandacht verdient dan welke vragenlijst ook.

Meestal speelt de grap op eigen kosten die rol. Hij loopt vooruit op een mogelijk oordeel doordat je het doelwit zelf bezet, en de omgeving vraagt daarna niet door, je hebt immers zelf gezegd dat het zo erg niet is. Waar de zelfspot die ontwapent ophoudt en het jezelf omlaaghalen begint, behandelt een aparte tekst over zelfspot.

De moeite waard is ook naar welk soort humor je als eerste grijpt, want onder belasting gedraagt elk zich anders. Zelfversterkend relativeren houdt je op een beroerde dag overeind zonder hulp van buiten. Scherpe humor laat de woede naar buiten, soms ook ergens in iemand. Verbindende humor lost het gewicht op in gezelschap, alleen heeft hij daar gezelschap voor nodig, en dat is net misschien niet bij de hand. Een overzicht van alle vier de humorstijlen laat zien wat elk kan en wat het kost; waar jij op die schalen staat, geeft een korte humorstijlentest bij benadering aan. Geen van de stijlen is een vonnis over je karakter, het zijn gewoontes, en daarmee valt te werken.

Wanneer het te veel is voor humor

Afweer heeft een grens en het is eerlijk om die hardop te noemen. Humor is gereedschap voor een moment en voor een golf, geen draagmuur. Duurt het gewicht maanden, gaan de grappen steeds over hetzelfde en wordt de opluchting elke keer korter, dan ligt de fout niet bij de humor. Hij is er alleen in zijn eentje niet meer genoeg voor.

Een paar concrete signalen waarbij het loont om er niet alleen mee te blijven zitten:

• een zwaarte die al maanden niet is afgenomen en geen zichtbare aanleiding heeft
• grappen over dat het beter zou zijn om er niet te zijn, ook als je ze met een glimlach zegt
• slaap, eten of zin in dingen die je vroeger leuk vond zijn veranderd en niet teruggekomen
• het gevoel dat je met niemand serieus kunt praten, omdat je jezelf de rol van de grappige in hebt gepraat

Op zo'n moment naar een psycholoog gaan is geen erkenning van een nederlaag en ook geen vonnis over je karakter. Het is ongeveer hetzelfde als met een pijnlijke knie naar de dokter gaan in plaats van er nog een half jaar op door te hinken. Je humor wordt je daar door niemand afgenomen, in de spreekkamer mag gelachen worden. Het enige verschil is dat na de grap niemand bij het onderwerp weggaat.

Bram zei die zin over de familie en één ruimte ongeveer twee maanden later nog een keer, tegen een vriend bij een biertje. Deze keer zonder pointe en zonder op gelach te wachten. De vriend lachte toch, want de zin is nog steeds grappig. Het verschil was dat het gesprek er niet mee ophield.