Conflictstijlen in je relatie: welke combinaties schuren

Sanne wil het nu meteen uitpraten. Jeroen kijkt op zijn telefoon, zegt “zo boos ga ik het hier niet over hebben” en loopt met het vuilnis naar buiten. Twintig minuten later is hij terug. Zij heeft er ondertussen drie argumenten bij verzameld en hij heeft besloten op geen enkel te reageren.

Van buitenaf lijkt het een ruzie over de afwas, over geld of over het bezoek van zijn ouders. Eronder loopt echter iets veel regelmatigers. Sanne duwt omdat Jeroen zwijgt. Jeroen zwijgt omdat Sanne duwt. Allebei kennen ze alleen hun eigen helft van die lus, en binnen die helft hebben ze allebei behoorlijk redelijke redenen.

Eisen en terugtrekken: een patroon dat jullie samen bouwen

De Amerikaanse psycholoog Andrew Christensen beschreef dit patroon en begon het in de jaren negentig samen met Christopher Heavey systematisch te meten bij echte stellen. Het kreeg de naam eisen en terugtrekken (in de literatuur demand-withdraw) en de werking ervan is onaangenaam eenvoudig. De ene partner opent het onderwerp, vraagt om verandering, dringt aan of bekritiseert. De ander sluit het onderwerp, buigt af, sust, of houdt helemaal op met praten.

Hoe hardnekkiger de een aandringt, hoe zekerder de ander zich terugtrekt. En hoe dieper de ander zich terugtrekt, hoe dringender de eerste aandringt. Geen van die twee stappen is onlogisch. Sanne verheft haar stem omdat ze de stilte leest als bewijs dat het de ander niet uitmaakt. Jeroen loopt weg omdat hij een verheven stem leest als het begin van iets dat niet goed afloopt.

En hier komt het deel dat stellen meestal over het hoofd zien: dat patroon is een eigenschap van het tweetal, geen mankement van een van jullie. Als Sanne met iemand samenwoonde die moeilijke onderwerpen uit zichzelf aansnijdt, had ze nooit geleerd aan te dringen. Als Jeroen met iemand samenwoonde die dingen laat lopen, hoefde hij niet in de garage te verdwijnen. Onderzoek naar dit patroon koppelt het al lang aan minder tevredenheid in de relatie, en dat geldt voor allebei de partners, niet alleen voor degene die hardop klaagt.

Christensen en collega's lieten daarnaast zien dat de rollen niet vastgespijkerd zitten. In de eisende positie belandt degene die de huidige gang van zaken wil veranderen, want de ander heeft geen reden het onderwerp aan te snijden. Gaat het gesprek over iets wat hij wil veranderen, dan wisselen de posities vaak en deinst ineens degene terug die de vorige keer aandrong. Zwijgen hoeft dus geen karaktertrek te zijn. Meestal is het een reactie op waar het op dat moment over gaat.

Ook wie welke positie vaker inneemt, doet ertoe. John Gottman beschreef het terugtrekken dat hij stonewalling noemt als een reactie waar vooral mannen naar grepen. Dat geldt lang niet overal, en er zijn genoeg relaties waarin zij het conflict ontvlucht en hij aandringt. Kun je je de laatste ruzie bij jullie thuis herinneren die nooit tot een einde kwam? Wie duwde erin door en wie deed een stap terug?

Waarom eerst aantrekt wat later schuurt

Aan het begin van een relatie is juist dat verschil een voordeel. Wat Sanne in Jeroen beviel, was dat niets hem van zijn stuk brengt en dat ze naast hem het gevoel had dat de wereld niet instort door één misverstand. Jeroen trok het aan dat Sanne dingen hardop benoemt en dat er niets in haar blijft liggen.

Een paar jaar later klinken diezelfde zinnen anders. Van “hij is zo rustig” wordt “er is geen beweging in hem te krijgen”. Van “ze is zo levendig” wordt “ze heeft altijd wel iets uit te praten”. Het gedrag is precies hetzelfde gebleven, wat veranderde is het etiket dat je erop plakt.

De reden is alledaags. Zolang er geen hypotheek, kind en verdeeld huishouden zijn, is er niets om moeilijke gesprekken over te voeren, dus krijgen verschillende stijlen nergens de kans zich te tonen. Zodra er beslissingen bij komen die niet kunnen wachten, grijpt ieder naar wat hij kan. De een naar druk, de ander naar de deur van de kamer.

Verschillende stijlen slopen een relatie niet uit zichzelf. Het probleem begint wanneer er rollen van worden waar niemand meer uit stapt, en wanneer de manier van ruziemaken zo vastroest dat jullie hem allebei van tevoren kunnen afspelen. Wat gewone ruzie in je relatie onderscheidt van de ruzies die echt schade aanrichten, is een onderwerp op zich.

Conflictstijlen in een stel: welke combinaties waar schuren

De manieren waarop mensen een geschil aanpakken, laten zich met twee vragen beschrijven. Hoe sterk zet je door wat jij wilt (assertiviteit) en hoeveel rekening houd je met de behoeften van de ander (meegaandheid). Uit die indeling komt het dual-concern model, dat Robert Blake en Jane Mouton in de arbeidspsychologie schetsten en dat Dean Pruitt en Jeffrey Rubin later uitwerkten. Er komen vijf standen uit: doordrukken, samenwerken, compromis, vermijden en toegeven.

Geen van die vijf standen is een persoonlijkheidsetiket. Het zijn manieren van doen die meebewegen met de situatie, met de tegenpartij en met hoe moe je bent. Met je leidinggevende gedraag je je waarschijnlijk anders dan thuis. Een uitgebreidere beschrijving van hoe de afzonderlijke conflictstijlen eruitzien en wanneer welke van pas komt, staat in een aparte gids.

In een stel is de combinatie echter interessanter dan één stijl. Het overzicht hieronder toont het viertal waar hulpverleners het vaakst tegenaan lopen.

Samenwerken en compromis ontbreken in dat overzicht, en dat is met opzet. Die twee standen leveren in een stel op zichzelf geen problemen op, het probleem ontstaat in hun combinatie met de uiterste stijlen. Wie een compromis zoekt met een partner die doordrukt, ontdekt al snel dat “half om half” elke keer diens helft betekent. En wie over elk onderwerp een uitgebreid gezamenlijk gesprek wil met iemand die vermijdt, krijgt meestal een knikje en een uitwijkmanoeuvre naar een andere bezigheid.

De meeste mensen hebben bovendien niet één stijl, maar een primaire en een secundaire. De tweede laat zich pas onder druk zien: wie normaal het compromis zoekt, kan bij uitputting in doordrukken vallen of juist in zwijgen. Precies daarom zijn stellen het vaak niet eens over de beschrijving van hun eigen ruzie. Ieder onthoudt vooral wat de ander deed.

Als je partner het conflict ontloopt en niets wil veranderen

Het ideale scenario is dat jullie samen gaan zitten en een nieuwe aanpak afspreken. De werkelijkheid ziet er meestal anders uit. De een leest over relaties, de ander weigert erover te praten omdat “er helemaal geen probleem is”. Het goede nieuws is dat de spiraal twee kanten nodig heeft om te draaien. Verander je er één, dan heeft de andere niets meer om op te grijpen.

Als jij degene bent die aandringt

Je taak is niet om het onderwerp op te geven. Je taak is om druk te vervangen door tijd en veiligheid, want de partner die zich terugtrekt reageert niet op de inhoud maar op de heftigheid. Een paar dingen die vaker werken dan je argument harder herhalen:

• kondig het onderwerp van tevoren aan en laat de ander kiezen wanneer jullie ervoor gaan zitten
• één onderwerp per gesprek, ook als er vijf voor het oprapen liggen
• begin bij wat jij nodig hebt in plaats van bij de lijst van wat de ander verprutste
• geef het gesprek een vooraf bekend einde, bijvoorbeeld een half uur
• een pauze is geen afwijzing zolang er een afgesproken terugkeer bij hoort

Het lastigste is meestal de stilte uitzitten die na jouw zin valt. De partner die zich terugtrekt heeft een langere aanloop nodig voor hij begint te praten, en als jij die met nog een argument vult, bevestig je dat praten geen zin heeft.

Als jij degene bent die zich terugtrekt

Weglopen uit een ruzie die oploopt is een legitieme stap. Het lichaam schiet op zulke momenten in de alarmstand, en in die stand worden argumenten niet gehoord maar alleen afgeketst. Een pauze van enkele tientallen minuten doet vaak meer dan een uur heen en weer praten.

Het verschil tussen een gezonde pauze en een vlucht is één stukje informatie: wanneer, niet of het gebeurt. De zin “het heeft geen zin om het hierover te hebben” zet de spiraal in gang. De zin “ik red het nu niet, we gaan er om negen uur voor zitten” stopt hem, maar alleen als je om negen uur ook echt komt. Kom je twee keer je afspraak niet na, dan gelooft de ander je sneller niet meer dan je zou verwachten.

Als iemand weigert ruzie te maken en tegelijk verwacht dat het vanzelf goed komt, zit daar zelden onverschilligheid achter. Meestal is het een aangeleerde verdediging uit een tijd waarin conflict in zijn omgeving niet goed afliep. Dat maakt haar niet werkzaam, maar het verandert wel hoe je ermee aan de slag kunt.

Wat je aan beide kanten beter kunt laten

Eén valkuil ligt op de loer bij precies de lezers van teksten als deze. Het patroon een naam geven nodigt uit om die naam als argument in te zetten: “dit is precies dat terugtrekken van jou waar ik over gelezen heb”. Op dat moment wordt een beschrijving een verwijt en wijst de ander het samen met het hele idee af. Nuttiger is het om over je eigen helft te praten, want die kun je toegeven zonder dat je iets verliest.

De tweede valkuil is timing. Het patroon laat zich niet uit elkaar halen midden in een ruzie, wanneer jullie allebei opgefokt zijn en vooral de toon horen. Een rustige avond, een wandeling of een ritje in de auto werken beter dan een poging tot een gesprek over het gesprek, tien minuten na een dichtgeslagen deur.

Zo kom je erachter welke stijlen er bij jullie thuis lopen

De stijl van je partner uit je geheugen inschatten is onbetrouwbaar. Ons eigen gedrag halen we op inclusief de redenen, dat van de ander zonder, dus komt die er slechter uit dan hij in werkelijkheid was. Nuttiger is het om twee onafhankelijke blikken naast elkaar te leggen.

Daar is onze conflictstijlentest voor: 30 vragen, ongeveer vier minuten, en de uitkomst is een primaire en een secundaire stijl plus een positie op de kaart assertiviteit maal meegaandheid. Ieder van jullie kan hem apart doen en daarna kunnen jullie de uitkomsten vergelijken. Interessanter dan de uitkomsten zelf is meestal het gesprek erover, vooral de vraag of je jezelf ook in de beschrijving herkent op de momenten dat je moe bent.

Eén ding moet je er echter niet van verwachten: dat eruit komt wie van jullie twee het verkeerd doet. Eruit komen twee verschillende strategieën die in bepaalde situaties op elkaar aansluiten en in andere elkaar juist aanzetten. Het nut ontstaat pas wanneer jullie allebei je eigen helft van de spiraal benoemen.

Jeroen en Sanne hebben niet afgesproken van karakter te ruilen. Ze hebben één zin afgesproken die ze allebei mogen gebruiken: “Dit wil ik bespreken, maar niet nu. Om negen uur?” Voor twaalf jaar samen klinkt dat bijna belachelijk weinig. Voorlopig houdt het stand.