Conflictvermijding: waarom je zwijgt en wat het kost

Daan zit in een vergadering te knikken. Hij is het niet eens met het voorstel, heeft er drie concrete bezwaren tegen en spreekt er geen enkel van uit. Als Femke hem na afloop vraagt wat hij ervan vond, zegt hij dat het vast wel goed komt.

Van buitenaf oogt dat als rust en bereidheid om mee te werken. Vanbinnen liep intussen een snelle rekensom, waarin hardop oneens zijn duurder uitviel dan zwijgen. Die rekensom heeft een naam. Conflictvermijding is een van de vijf stijlen uit het zogeheten dual-concern model (Blake en Mouton, later Pruitt en Rubin) en berust op weinig opkomen voor jezelf plus weinig oog voor wat de ander nodig heeft. Je zet je eigen belang niet door en doet tegelijk niets met het belang van de ander. Je loopt van het veld af.

Hoe conflictvermijding er in de praktijk uitziet

De meeste mensen denken bij vermijden aan zwijgen. Dat is maar één vorm, en beslist niet de meest voorkomende. Veel gebruikelijker is het snelle ja, dat het gesprek moet afsluiten voordat het op gang komt.

Daan zegt over zichzelf dat hij “geen scènes maakt”. Het is geen pose, hij meent het en vindt het netjes. Als Femke aankaart dat hij weer tot zeven uur op kantoor bleef, antwoordt hij “je hebt gelijk, sorry” en ruimt hij de vaatwasser uit. Dat het onderwerp hem raakt en dat hij er iets over te zeggen heeft, hoort niemand uit zo'n gesprek. Femke niet, en eigenlijk hij zelf ook niet.

Het repertoire van de vermijdende stijl is verrassend rijk. Denk aan manoeuvres als deze:

• het snelle ja dat eigenlijk betekent “laten we hier stoppen”
• een grap of een relativering, precies op het moment dat het gesprek de kern nadert
• “maakt mij niet uit, beslis jij maar” bij iets wat je wel degelijk uitmaakt
• het onderwerp op de lange baan schuiven, een uitstel waar niemand op terugkomt
• fysiek weggaan: naar een andere kamer, naar de telefoon, naar buiten voor een sigaret
• een antwoord dat zo algemeen is dat je het er niet mee eens of oneens kunt zijn

Ze hebben één ding gemeen: je kunt ze verdedigen als beleefdheid. Daarom houdt vermijden zich zo goed staande. Het ziet er niet uit als vluchten maar als een goede eigenschap, en de omgeving beloont het vaak. Wie zo werkt, krijgt de reputatie van een makkelijke collega en een partner zonder gedoe. Hoeveel onuitgesproken bezwaren zich daarachter verstoppen, heeft niemand door.

Waar de angst voor conflicten vandaan komt

Bijna niemand kiest na rijp beraad voor zwijgen. De vermijdende stijl leer je aan, meestal voordat je kon beoordelen of hij bij je past. Drie routes leiden er het vaakst naartoe.

De eerste is het gezin. De een groeide op in een huis waar hard werd geruzied en deuren dichtsloegen, en hield daaraan over dat een conflict iets is wat uit de hand loopt. De ander groeide op waar niemand ruziede en onenigheid werd afgehandeld met kilte en twee dagen niet aangesproken worden. Beide varianten leren hetzelfde: daar praat je niet over.

De tweede route loopt via één concrete ervaring. Je zei een keer wat en het pakte slecht uit. Je leidinggevende onthield het, je partner was een week beledigd, een vriendin stopte met appen. Zo'n enkele episode kan je gedrag jarenlang vastzetten, want het brein onthoudt pijnlijke situaties uitzonderlijk goed en rekent er niet mee dat je de tweede keer anders en met een ander mens kunt praten.

De derde is de overtuiging die uit die ervaringen groeit: ruzie betekent dat de relatie in gevaar is. Geldt in je hoofd de vergelijking “onenigheid staat gelijk aan het risico deze persoon kwijt te raken”, dan is zwijgen een volstrekt rationele keuze. Het probleem zit niet in de logica, het zit in de aanname vooraf. Onenigheid en het einde van een relatie hangen veel losser samen dan die vergelijking veronderstelt.

Daar komt een onopvallende beloning bij. Vermijden werkt onmiddellijk. Zodra je het onderwerp wegschuift, zakt de spanning in je lijf en voel je opluchting. Die opluchting is echt, en het brein slaat hem op als bewijs dat je het goed aanpakte. De rekening komt later en verdeelt zich over zoveel dagen dat niemand hem er nog aan koppelt. Weet je nog wat de laatste zin was die je alleen in je hoofd afmaakte? En wat je verwachtte als je hem hardop had gezegd?

Wat langdurig zwijgen je kost

Eén keer vermijden kost bijna niets. De rekening bestaat uit herhalingen en is pas veel later opeisbaar, precies daarom valt hij zo lang over het hoofd te zien.

De zichtbaarste post is opgehoopte frustratie. Onuitgesproken bezwaren verdwijnen niet, ze stapelen zich op, en als er genoeg liggen, volstaat een kleine aanleiding. Daan zweeg acht maanden over de verdeling van het huishouden en ontplofte over een verkeerd ingeruimde vaatwasser. Femke reageerde volkomen logisch: om een vaatwasser maak je toch geen drama. Ze kon niet weten dat de vaatwasser niet het onderwerp was, maar de laatste druppel van acht maanden. Zo keert de vermijdende stijl zich tegen zichzelf: wie hem gebruikt, staat te boek als degene die om niets een scène maakt.

De tweede post zijn beslissingen die zonder jou vallen. In een groep wordt zwijgen gelezen als instemming, niet als neutraliteit. Maakt in de vergadering niemand bezwaar, dan gaat het project van start in de vorm van degene die wel iets zei. Niemand heeft daarbij kwade bedoelingen. Ze werken met de informatie die ze kregen, en jouw bezwaren zaten daar niet bij.

De derde post is de stilste en de duurste. Er ontstaat een relatie waarin de ander geen idee heeft dat er iets niet klopt. Het ontbreekt hem niet aan bereidheid, het ontbreekt hem aan de informatie. Komt het na een jaar of twee alsnog naar buiten, dan klinkt het meestal niet als “het spijt me”, maar als “waarom heb je dat niet eerder gezegd”, en in die vraag zit een stuk terecht ongenoegen. Over de scherpste vorm hiervan schrijven we uitgebreid in de tekst over wat zwijgen als straf aanricht en waarom beide kanten er uitgeput uit komen.

Onderzoek ondersteunt dat gevoel van meerdere kanten. John Gottman beschreef bij zijn langlopende observatie van stellen het zogeheten stonewalling, het chronisch terugtrekken uit het gesprek waarbij een van de partners stopt met reageren. Hij rekent het tot de sterkste waarschuwingssignalen voor de toekomst van een relatie, sterker dan de ruzie zelf. Stellen die hardop ruziën en het daarna bijleggen, staan er meestal beter voor dan stellen waarin de een zwijgt en de ander tegen een muur praat.

Nog verder tegen de intuïtie in gaat het onderzoek van James Gross naar het onderdrukken van emoties. Houd je in een gesprek binnen wat je voelt, dan stijgt de fysiologische stress niet alleen bij jou, maar ook bij de persoon tegenover je, ook al weet die niets van jouw innerlijke strijd. Jouw zwijgen is voor de ander dus niet neutraal. Het draagt over, alleen zonder uitleg, dus verbindt de ander het met iets anders, meestal met zichzelf.

Wanneer een conflict uit de weg gaan wel verstandig is

Het zou oneerlijk zijn om over de vermijdende stijl te schrijven alsof het een gebrek is. In het dual-concern model is geen van de vijf stijlen beter dan de andere, de situatie beslist, en vermijden heeft zijn handvol situaties waarin het alle andere verslaat. We vergeleken ze uitgebreider in het overzicht dat de afzonderlijke conflictstijlen naast elkaar zet.

Bij een kleinigheid waar je over drie dagen niet meer mee zit, is zwijgen goedkoper dan een discussie. In een situatie die kan omslaan in gevaar beschermt het je gezondheid: een agressieve man op straat, een hoogoplopende ruzie met drank erbij. Slechte timing wint ook, want om middernacht, doodmoe of waar de kinderen bij zijn valt er niets goeds te onderhandelen. En dan zijn er nog andermans veldslagen, conflicten waar je alleen instapt uit gewoonte om te bemiddelen.

Het verschil tussen verstandig vermijden en vluchten herken je aan een paar vragen.

De laatste rij is de doorslaggevende. Vermijden als tactiek en vermijden uit angst zien er van buitenaf identiek uit. Het verschil zit in de vraag of je een weg terug openhoudt.

Kleine stappen om je vaker uit te spreken

Het advies “je moet meer communiceren” haalt bij de vermijdende stijl niets uit. Wie al jaren conflicten uit de weg gaat, twijfelt niet of hij zou moeten praten. Hij worstelt met de eerste tien seconden waarin dat moet gebeuren. Daarom loont het om met de kleinst mogelijke dosis te beginnen.

Probeer het kleinst mogelijke meningsverschil. Het gaat er niet om de discussie te winnen, maar om één zin die het meningsverschil alleen aankondigt. Zonder argumentatie, zonder verontschuldigende inleiding, zonder uitleg waarom je het waagt te zeggen. Oefenen kan bij dingen met een lage inzet: de keuze van een restaurant, een datum voor een afspraak, de film voor vanavond.

Een paar zinnen die als eerste stap werken:

• “Ik zie het net iets anders, mag ik zeggen waarom?”
• een vraag in plaats van een tegenargument: “Wat zou er gebeuren als we het andersom deden?”
• “Met het meeste ben ik het eens, alleen bij één ding twijfel ik.”
• uitstel dat je benoemt, geen terugtrekking: “Daar heb ik nu mijn hoofd niet naar. Komen we er morgenavond op terug?”

De laatste verdient aparte aandacht, want die maakt van vermijden een legitieme zet. Het verschil tussen “ik wil het er niet over hebben” en “we komen er morgen om zeven uur op terug” is enorm, ook al beëindigen beide zinnen het gesprek. De tweede variant geeft de ander de informatie dat het onderwerp bestaat, en jou de tijd om op een rij te zetten wat je wilt zeggen. Het uitgestelde terugkomen werkt onder één voorwaarde: het moet echt gebeuren. Twee niet nagekomen uitstellen en de zin verliest al zijn gewicht.

Houd er rekening mee dat de eerste pogingen onaangenaam zijn, zelfs als ze goed aflopen. Het lichaam is gewend aan de directe opluchting van vermijden en krijgt die nu niet. In plaats daarvan komen er een snellere hartslag en de neiging om de zin terug te nemen. Dat is ongemak van iets ongewoons, geen signaal dat je een fout maakt.

Hoe je conflictvermijding bij jezelf opmerkt

De vermijdende stijl is van binnenuit slecht te zien, want zijn hele wezen is dat er niets gebeurd is. Hij laat geen ruzies en geen sporen na, alleen gesprekken die soepel verliepen en nergens over gingen. Bovendien leggen we ons eigen aandeel gunstiger uit dan het was: wat angst voor conflicten was, vertalen we achteraf als rekening houden met de ander.

Een blik van buiten kan helpen. Daarvoor is onze conflictstijlentest: 30 vragen, ongeveer vier minuten, en als resultaat je primaire en secundaire stijl plus je positie op de kaart van assertiviteit en meegaandheid. Het is geen diagnose en geen etiket, eerder een houvast waaraan je gedrag van de afgelopen weken kunt afmeten.

Bij de volgende vergadering zei Daan één zin. Dat hij het eens was met het voorstel, alleen bij het budget voor het eerste kwartaal twijfelde hij. Niemand stond op van tafel, de discussie duurde zes minuten langer en het budget werd uiteindelijk op één post aangepast. Op weg naar huis merkte hij dat hij voor het eerst in lange tijd geen gesprek in zijn hoofd voerde dat allang was afgelopen.