Lage eerlijkheid: de kern van de duistere triade

Op het maandagoverleg valt een zin: “Ik heb er zondag nog aan gezeten, dus hopelijk is het iets waard.” Daan presenteert. Het model waar de hele analyse op rust, is echter gebouwd door Sanne, die het hem donderdagavond heeft gestuurd. Ze zit twee stoelen verderop, zegt niets en probeert te achterhalen in welke seconde haar werk zijn zondag is geworden.

Niemand heeft gelogen. Daan heeft alleen één enkele zin niet gezegd die de meeste mensen in zijn plaats wel hadden gezegd. In een jaar verzamelt hij een paar tientallen van zulke onuitgesproken zinnen en bouwt daar een carrière van waar geen enkele aantoonbare overtreding aan te hangen valt.

Van buiten lijkt het een kleinigheid. De persoonlijkheidspsychologie heeft voor dit gedrag een verrassend nauwkeurig adres, en dat leidt naar één trek, niet naar drie losse diagnoses.

Drie trekken die één naam kregen

De term duistere triade werd in 2002 geïntroduceerd door Delroy Paulhus en Kevin Williams in het Journal of Research in Personality. Tot die tijd werden de drie trekken apart onderzocht, elk in zijn eigen literatuur. Paulhus en Williams maten ze bij één steekproef van gewone studenten en lieten zien dat ze samenhangen zonder tot één ding samen te vallen.

• Machiavellisme: koele strategie, geduld en het vermogen om een sociale situatie te zien als een spel met regels die je kunt omzeilen.
• Wie hoog scoort op narcisme heeft bewondering nodig en voelt recht op een behandeling die anderen niet krijgen.
• Achter subklinische psychopathie zit emotionele afstand, weinig angst en de neiging om meteen te handelen, zonder naar de gevolgen te kijken.

Het woord psychopathie draagt hier een andere betekenis dan films eraan geven. We hebben het over een positie op een schaal die ieder mens inneemt, niet over een klinische diagnose en zeker niet over crimineel gedrag. Datzelfde geldt voor de andere twee trekken. Nul bestaat niet, en het grootste deel van de bevolking blijft ergens rond het midden hangen.

De gedeelde kern heet eerlijkheid-bescheidenheid

Paulhus en Williams zochten naar wat de drie trekken verbindt, en in het toen heersende vijffactorenmodel van de Big Five vonden ze lage vriendelijkheid. Dat klopte maar half. Vriendelijkheid dekt een hoop dingen die niets met manipulatie te maken hebben, en vooral glipt het wezenlijke erdoorheen.

Neem narcisme. In een Big Five-profiel komt een narcistisch iemand naar voren als een uitgesproken extravert met een gezond zelfbeeld en licht verlaagde vriendelijkheid, dus in een combinatie die een recruiter rustig uitnodigt voor de tweede ronde. Het duistere deel lost letterlijk op in de vijf factoren. Dat is een ongemakkelijke uitkomst voor iedereen die een persoonlijkheidsvragenlijst als zeef wilde gebruiken.

De Canadese psychologen Kibeom Lee en Michael Ashton namen een andere route. Zij onderzochten welke woorden mensen in verschillende talen hebben gemaakt om karakter te beschrijven, en in analyses van bijvoeglijke naamwoorden in het Koreaans, Hongaars, Italiaans, Pools en nog meer talen kwamen er telkens zes factoren uit in plaats van vijf. De zesde, die in de Big Five ontbrak, noemden ze eerlijkheid-bescheidenheid, kortweg factor H naar het Engelse honesty-humility. Die omvat oprechtheid, fair spel, bescheidenheid en het ontbreken van interesse in een positie die je ten koste van anderen verwerft.

In 2005 maten Lee en Ashton de duistere triade vervolgens naast beide modellen tegelijk. Machiavellisme, narcisme en subklinische psychopathie wezen allemaal dezelfde kant op: naar beneden op de H-schaal. Factor H verklaarde hun onderlinge overlap bovendien beter dan de vriendelijkheid uit het vijffactorenmodel.

Drie trekken die twintig jaar lang als drie verschillende dingen waren onderzocht, bleken zo voor een groot deel uitingen van één persoonlijkheidsdimensie. Hun argumentatie vatten beide auteurs samen in het boek The H Factor of Personality uit 2012, en sindsdien spreekt de literatuur gewoon over een duistere kern; het team rond Morten Moshagen beschreef die in 2018 als één algemene factor achter de hele familie van aversieve trekken.

Wat er precies onder eerlijkheid-bescheidenheid schuilt en waarom je het niet mag verwarren met goede manieren, haalt een apart stuk uit elkaar over hoe factor H werkt.

Hoe een lage H op het werk uitpakt

Het gedrag dat uit een lage H groeit, is op kantoor onopvallend. Het gaat niet om uitbarstingen en niet om luide conflicten, meer om een dunne laag kleine verschuivingen die bij elkaar optellen.

Verdienste verhuist langzaam. De formulering “wij hebben voorbereid” bij het werk van iemand anders en “ik heb voorbereid” bij het eigen werk is geen toeval en geen slordigheid, het is een systeem. Tot dezelfde familie horen de doorgestuurde e-mail zonder vermelding van de oorspronkelijke auteur, of de presentatie waaruit op weg naar boven één naam in de bronnen verdwijnt.

Vleierij gaat vrijwel uitsluitend naar boven. Wie een lage H heeft, weet meestal precies wiens mening over promoties beslist, en richt de aandacht daarop; de collega op hetzelfde niveau krijgt een andere versie van dezelfde persoon. Dat verschil is vaak het eerste wat een team opmerkt, ook als het er lang geen woord voor heeft.

Regels gelden asymmetrisch. De urenregistratie, de goedkeuringsronde, de afspraak over wie tijdens de feestdagen bereikbaar is: dat alles laat zich omzeilen zodra je het als administratieve hindernis ziet en niet als gedeelde verplichting. En je hoeft je daarbij niet als bedrieger te voelen. In je eigen binnenwereld los je gewoon efficiënt een probleem op.

En nu het onaangename deel. Een lage H heeft bijna niets te maken met intelligentie of met consciëntieusheid, want dat zijn in HEXACO totaal andere dimensies. Iemand met een lage H en hoge consciëntieusheid is betrouwbaar, levert op tijd, vergeet nooit een deadline en juist daarom kijkt er een jaar lang niemand aandachtig naar hem. Het moeilijkste profiel om te ontmaskeren is niet het chaotische, maar het hardwerkende.

In relaties: eerst de betovering, dan de balans

Lotte beschrijft de eerste drie maanden met Bram als de mooiste periode van haar leven. Aandacht die ze tot dan toe niet had meegemaakt, een reis tot in detail gepland, vragen over haar kindertijd. Ergens in de vijfde maand draait het bijna onmerkbaar om. Als ze weigert een weekend bij zijn ouders door te brengen, hoort ze: “Ik heb in januari mijn hele werkweek voor je omgegooid.”

Dit is het deel dat mensen met een lage H zelden verbergen, want ze vinden het niet vreemd. Een relatie heeft voor hen een boekhouding. Een gunst is een investering waarvan het rendement wordt bijgehouden, en een zin die begint met “ik heb toch voor jou...” is in feite een factuur. Het interessante is dat zo'n investering in de eerste weken royaal uitvalt. Precies daarom is het begin zo overtuigend.

Wanneer liep je voor het laatst weg uit een gesprek met het gevoel dat je net iets had toegezegd, zonder achteraf te kunnen zeggen in welke zin dat gebeurde? Dat hoeft helemaal niets te betekenen. Maar als dat gevoel bij één specifiek persoon maanden achter elkaar terugkomt, is het de moeite waard om bij te houden voor wie van jullie twee het steeds gunstig uitpakt.

Lee en Ashton wijzen op iets dat tegen de intuïtie ingaat: mensen met een lage H geven hun opvattingen in vragenlijsten vaak behoorlijk openlijk toe. Ze vinden die niet beschamend. Instemmen met een uitspraak als “als ik wist dat ik ermee wegkwam, zou ik het gebruiken” is voor hen geen bekentenis maar een realistische blik op de wereld. Een manipulator die een vragenlijst oprecht invult klinkt als een tegenspraak en is toch een alledaags geval.

Waarom een lage H geen slecht mens betekent

Mensen indelen in goed en slecht is comfortabel en voor het begrijpen van dit deel van de persoonlijkheid volkomen nutteloos. Factor H is een doorlopende schaal waarop de overgrote meerderheid van de bevolking in het midden zit. Een licht benedengemiddelde score maakt van niemand een roofdier, alleen iemand die bij onderhandelen een kaart in de mouw houdt en niet gaat trillen bij een klacht.

Er zijn situaties waarin een lagere H zich uitbetaalt. Een inkoper die niet onderhandelt, maakt het jaar duur voor het bedrijf. Een advocaat die zich verplicht voelt de tegenpartij alles te vertellen wat hij weet, schaadt zijn eigen klant. Wie over zijn salaris onderhandelt en van wie het eerste bod ook het laatste is, gaat met minder geld naar huis dan een even goede collega die er geen moeite mee heeft een paar dagen te zwijgen.

Een hoge H heeft omgekeerd zijn prijs, en die betalen de mensen die er veel van hebben. Er wordt makkelijker op hen gehakt, ze vragen minder vaak om wat hun toekomt en ze zijn vaak het eerste doelwit van iemand die in het team zoekt wie geen problemen zal maken. Een eigenschap die we in anderen bewonderen, kan in een concrete situatie een nadeel zijn.

Mate en context beslissen. Koele calculatie bij het onderhandelen over de prijs van een huis is vakwerk, dezelfde calculatie tegenover je eigen kind is iets anders. De trek zelf bepaalt niet waar iemand hem aanzet.

Als zo iemand niet te vermijden is

Soms is het een leidinggevende, soms een mede-eigenaar van het bedrijf of een schoonvader. Weggaan ligt niet op tafel en wat blijft is het werk met wat je zelf in de hand hebt. Een paar dingen werken:

• Een spoor op papier. Stuur na een mondelinge afspraak een samenvatting per e-mail, desnoods in één zin. Het gaat niet om een valstrik, maar om het wegnemen van de ruimte waarin later iets anders beweerd kan worden.
• Ga de wedstrijd niet aan in charme of in manipulatie. In die discipline maak je tegen tientallen jaren training geen enkele kans en verlies je het enige voordeel dat je hebt: de reputatie van iemand wiens woord geldt.
• Wie staat bij wie in het krijt? Zeg het hardop en direct: “Ja, jij hebt me in januari geholpen, en ik heb in februari twee diensten van je overgenomen.” Een rekening die in real time is vereffend, kan later niet als drukmiddel dienen.
• Gedrag over langere tijd beslist, niet de uitleg erover. Die is altijd elegant en klopt altijd, terwijl een gedragspatroon van zes maanden zich niet laat uitleggen.
• Een publieke beschuldiging zonder bewijs keert zich tegen wie hem uitspreekt. Als je besluit te escaleren, ga dan met concrete gegevens en documenten, niet met een indruk.
• Laat het idee varen dat je deze persoon met begrip verandert. Persoonlijkheidstrekken schuiven op volwassen leeftijd langzaam, en vooral wanneer de drager er een eigen reden voor heeft.

De meeste van die aanbevelingen delen één vooronderstelling: stop met de vraag of de ander het goed bedoelt. Die vraag heeft geen antwoord dat je kunt nagaan. De vraag hoe de laatste drie situaties afliepen waarin jouw belang tegenover het zijne stond, heeft er wel een.

Wat een vragenlijst kan en waar hij stopt

Factor H wordt gemeten met zelfrapportage en dat heeft zijn grenzen. De uitkomst beschrijft jouw eigen blik op jezelf op dit moment, geen oordeel over je karakter en al helemaal niet over dat van iemand anders. Niemand anders kan de vragenlijst voor je invullen, en de score van een collega inschatten op basis van twee onaangename vergaderingen blijft een schatting.

Tegelijk geldt: dit is geen klinisch instrument. Het stelt geen persoonlijkheidsstoornis vast, het hoort niet in een behandelkamer en ook niet als enige criterium in een selectieprocedure, en de vergelijking met anderen is indicatief. Trekken beschrijven tendensen, geen lot, en iemand met een lage H kan een leven lang fair handelen omdat hij daarvoor gekozen heeft.

In onze HEXACO-test zie je eerlijkheid-bescheidenheid naast vijf andere dimensies, en dat is de enige manier om die goed te lezen: een lage H bij hoge consciëntieusheid ziet er in het leven anders uit dan een lage H bij hoge extraversie. Wie de drie trekken van de duistere triade juist los wil zien, pakt de duistere triade-test.

Of je de uitkomst nu meet of niet, probeer een maand lang één observatie. Kijk bij elk groter opgeleverd stuk wie er uiteindelijk met zijn naam bij staat, en vergelijk dat met wie er de meeste uren in heeft gestopt. In een gezond team overlappen die twee namen meestal. Als ze de vierde week op rij uit elkaar lopen, en elke keer in dezelfde richting, heb je geen indruk, maar een registratie.