Eerlijkheid-bescheidenheid: de zesde HEXACO-factor

Op je rekening staat driehonderd euro meer dan er had moeten staan. De salarisadministratie heeft zich vergist in je overuren en tot nu toe heeft niemand het gemerkt.

Sanne ziet het zaterdagochtend bij het doorlopen van haar afschrijvingen en belt maandag om negen uur naar personeelszaken. Daan merkt het ook, alleen laat hij het geld staan. Hij liegt niet en hij besteelt niemand, hij wacht simpelweg af of iemand erachter komt. Als er twee maanden lang geen levende ziel iets zegt, koopt hij er een fiets van.

Geen van beiden heeft de wet overtreden. Ze zijn allebei betrouwbaar, ze doen allebei hun werk en in de beoordeling van hun leidinggevende komen ze er bijna hetzelfde uit. Het verschil tussen die twee zit niet in intelligentie en niet in zorgvuldigheid, maar in een trek die de psychologie eerlijkheid-bescheidenheid noemt en die in het zesfactorenmodel HEXACO de letter H draagt.

Vier gezichten van één trek

Factor H beschrijft niet één eigenschap, maar vier verwante neigingen die sterker bij elkaar horen dan je zou verwachten. Wie hoog uitkomt op de een, komt meestal ook hoog uit op de andere drie.

Oprechtheid betekent hier niet dat je iedereen recht in zijn gezicht zegt wat je van hem vindt. Het gaat om iets anders: of je om te krijgen wat je wilt een complimentje, een opgepoetste versie van de werkelijkheid of een kleine manipulatie nodig hebt. Mensen met een hoge H komen soms bijna vervelend rechttoe rechtaan over, omdat ze geen dubbele bodem hebben om mee te werken.

Rechtvaardigheid herken je op de momenten waarop de andere partij zwakker staat en er nooit iets van te weten komt. Een opgeblazen factuur naar een klant die de branche niet kent. Een reiskostendeclaratie die niemand controleert. Een voorwaarde weggestopt in een alinea waarvan je weet dat de tegenpartij hem niet leest.

Onafhankelijkheid van geld en status klinkt als een vraag voor miljonairs, maar wordt beslist bij heel gewone bedragen. Hoe sterk trekt dat ding waaraan anderen zien wat het gekost heeft? Hoeveel risico neem je voor geld waarvan je zelf weet dat je het niet nodig hebt? Mensen met een hoge H zijn zelden arm of ascetisch, bezit trekt hen alleen niet hard genoeg om er elders iets voor in te leveren. Precies dit onderdeel doet mee in beslissingen waarin iets tastbaars op het spel staat.

En bescheidenheid heeft in dit model een andere betekenis dan het woord doorgaans draagt. Het meet geen zelfvertrouwen en geen schroom. Iemand met een hoge H kan behoorlijk hoog opgeven van zijn eigen kunnen en daar rustig hardop over praten. Hij leidt er alleen niet uit af dat hem daarom een andere behandeling toekomt dan alle anderen. Dat is ook de reden dat een lage bescheidenheid niet hetzelfde is als gezond zelfvertrouwen en dat je het niet met een compliment geneest.

Een hoge H zie je als niemand kijkt

De beste test van deze trek is een situatie zonder getuigen. Een portemonnee op de stoep. Een slagboom bij de parkeerplaats die stuk is. Een opdracht waarin je een stuk werk van iemand anders op je eigen naam kunt zetten en niemand het kan terugvinden.

Mensen met een hoge H gedragen zich op zulke momenten precies zoals onder toezicht. Het gaat daarbij niet om heldendom en niet om zelfbeheersing. De meesten beschrijven dat ze over die mogelijkheid eigenlijk niet eens hebben nagedacht, omdat ze hem niet als een aanbod registreerden. Waar een ander een kans ziet, zien zij alleen een fout in het systeem.

In de praktijk merk je het aan kleine dingen. Ze onderhandelen minder hard dan ze zouden kunnen. Ze vinden het lastig zichzelf te verkopen en noemen in een gesprek liever wat ze nog niet kunnen. Toezeggingen doen ze voorzichtig, omdat ze ervan uitgaan dat ze die moeten nakomen. En als in een team de eer wordt verdeeld, stappen ze eerder terug, ook als zij het meeste hebben gedaan.

Die laatste zin verraadt dat een hoge H niet gratis is. Wie zijn aanspraak niet hard maakt, krijgt een kleiner deel, en dat telt over de jaren op. Voor vergelijkbaar werk onderhandelt zo iemand een lagere vergoeding, simpelweg omdat hij niet om meer vraagt. Daar komt de neiging bij om langer in goede bedoelingen te geloven dan verstandig is. Een bedrogen persoon met een hoge H verdedigt de tegenpartij vaak met de stelling dat die zich vast alleen vergist heeft.

Een lage H van dichtbij

Een lage H beschrijven als karakterfout zou makkelijk en onnauwkeurig zijn. Kijk hoe het zich uit en je ziet eerder een andere manier van omgaan met mensen dan kwade wil.

De basis is strategisch denken: andere mensen zijn deel van een vergelijking, niet alleen gezelschap. Als je met iemand onderhandelt, heb je in je hoofd wat die persoon moet horen om jou tegemoet te komen. Daar komt het gevoel bij dat je ergens recht op hebt, dus de stille aanname dat jouw situatie uitzonderlijk is en de gewone regel er niet helemaal op past. En vaak ook het vermogen om te charmeren, dat mensen met een lage H volkomen natuurlijk en zonder schuldgevoel inzetten.

Die combinatie heeft echte voordelen. In een zakelijke onderhandeling blijft er minder geld liggen. In de politiek binnen een bedrijf heeft zo iemand sneller dan de rest in beeld wie werkelijk waarover beslist. Hij is niet bang om te vragen om een promotie, een hogere prijs of een uitzondering, en als iets nieuws op gang komt, is zijn bereidheid om tegen de grenzen te duwen vaak wat het project in leven houdt. Onderzoek naar eerste indrukken laat daarnaast steeds opnieuw zien dat zulke mensen in de eerste weken zelfverzekerder en interessanter overkomen dan hun bescheidener collega's. De waardering zakt pas met de tijd, naarmate er gedeelde ervaring bijkomt.

Een lage H is ook geen diagnose. Hij beweegt zich op een schaal waarop de meeste mensen ergens in het midden zitten en niet in scherp gescheiden categorieën. Alleen aan het uiterste eind van de schaal overlapt hij met iets ernstigers: Kibeom Lee en Michael Ashton vergeleken in 2005 machiavellisme, narcisme en psychopathie met beide persoonlijkheidsmodellen en vonden dat wat die drie in HEXACO verbindt vooral een lage H is, terwijl ze in het vijffactorenmodel uiteenvallen over verschillende schalen. Waar de grens precies loopt tussen gezonde daadkracht en iets dat de omgeving al schade doet, pakt het stuk over het verband tussen lage eerlijkheid en de duistere triade verder op.

Waarom je deze trek niet in de Big Five vindt

De Big Five is niet aan een bureau ontworpen. Het model komt uit de lexicale hypothese, volgens welke alle wezenlijke verschillen tussen mensen zich met de tijd in de dagelijkse taal vastzetten. Onderzoekers pakten daarom een woordenboek, haalden er de bijvoeglijke naamwoorden uit die karakter beschrijven, lieten die door grote groepen mensen beoordelen en keken welke bij elkaar clusterden. In het Engels kwamen daar keer op keer vijf groepen uit.

Interessant werd het toen dezelfde werkwijze elders werd herhaald. Michael Ashton, Kibeom Lee en hun collega's vatten in 2004 lexicale studies uit zeven talen samen, waaronder het Koreaans, het Hongaars, het Italiaans, het Pools en het Duits. In al die talen doken in plaats van vijf groepen zes op, en die zesde draaide om woorden als oprecht, eerlijk, hebberig, opschepperig of huichelachtig. In het Engels paste hij onopvallend genoeg in de andere factoren om door eerdere analyses gemist te worden.

Waar is de inhoud van factor H in de Big Five dan gebleven? Die is opgelost, vooral in de vriendelijkheid. Alleen mengt vriendelijkheid in het vijffactorenmodel twee verschillende dingen: of je hartelijk bent naar mensen en of je hen tegelijk niet gebruikt. Daarom kan iemand als buitengewoon vriendelijk uit de bus komen en toch puur berekenend met je omgaan, zolang hij het met een glimlach doet. HEXACO trekt die twee uit elkaar, ook ten koste van het feit dat zijn eigen vriendelijkheid daarna iets anders betekent, vooral mildheid, geduld en het vermogen om te vergeven. Zes factoren zijn dus niet vijf factoren plus één erbij, het hele assenstelsel is gedraaid; uitgebreider gaat het overzicht van wat HEXACO is daarop in.

Vertrouwen op het werk en thuis

Op gewone werkprestaties heeft factor H weinig invloed. Waar hij volledig zichtbaar wordt is het grijze gebied, dus de situaties die geen enkele richtlijn dekt. Een lage H duikt telkens weer op in onderzoek naar contraproductief gedrag op het werk: van het licht oprekken van regels tot het toe-eigenen van andermans verdiensten. Voor een werkgever is het een van de weinige persoonlijkheidsdimensies die iets zegt over risico en niet over kunnen.

Marieke leidt een salesteam van vijf mensen en nam twee keer op rij de meest welbespraakte kandidaat uit de procedure aan. Beiden vermorzelden in het eerste kwartaal de cijfers. Beiden waren binnen een jaar weg en lieten klanten achter met onhaalbare beloften in ondertekende contracten, plus collega's die ontdekten dat hun eigen deals in de rapportages onder een andere naam waren opgedoken. De derde keer koos ze iemand die in het gesprek merkbaar minder zeker overkwam. Een jaar later heeft hij het laagste aantal nieuwe contracten en het hoogste aandeel klanten dat is gebleven.

In relaties komt H met nog meer vertraging boven. Verliefdheid begunstigt zelfvertrouwen, charme en grote gestes, precies de dingen waarin een lage H uitblinkt. Rechtvaardigheid is daarentegen niet te zien tot er een situatie komt waarin er iets ten koste van jou te winnen valt. Het verdelen van geld. Een ziekte waar niemand vrolijk van wordt. Een breuk waarbij blijkt of de ander voor zichzelf vecht of tegen jou.

Onderzoek onder koppels wijst er bovendien op dat mensen bij eerlijkheid-bescheidenheid duidelijker een partner kiezen die op hen lijkt dan bij andere trekken. Een paar waarvan de een op zekerheid speelt en de ander op voordeel, komt namelijk vroeg of laat bij een onderwerp dat je niet in tweeën kunt delen. Bij smaak of temperament laten verschillen zich afvlakken, hier levert steeds dezelfde van de twee iets in.

Wanneer had jij voor het laatst de kans om stil iets te winnen zonder dat iemand het te weten zou komen? Probeer je die concrete situatie voor de geest te halen, en vooral wat je toen deed, niet wat je graag over jezelf denkt. Het antwoord op die vraag zegt meestal meer dan welke lijst met waarden ook.

Zo kom je erachter waar jij staat

Bij een vragenlijst die naar rechtvaardigheid en hebzucht vraagt verwacht je dat iedereen liegt. Het merkwaardige is dat het in een gewone situatie niet in de mate gebeurt die je zou verwachten. Mensen met een lagere H zien in hun eigen antwoorden namelijk meestal niets problematisch. Het lijkt hen vanzelfsprekend dat een mens vooral voor zichzelf zorgt, en ze antwoorden daarnaar. Anders wordt het waar een baan of geld op het spel staat; zodra de uitslag iets beslist, houdt zelfbeoordeling op te gelden, en zo'n test hoort niet in een sollicitatieprocedure.

Onze HEXACO-test heeft 60 vragen en kost rond de acht minuten. Naast H krijg je ook de overige vijf factoren, een vergelijking met de Big Five en een uitleg van wat jouw combinatie in de praktijk betekent. De vergelijking met anderen is indicatief, zoals bij elke vragenlijst van dit type.

Naast een uitslag is één ongemakkelijkere methode de moeite waard. Vraag twee mensen die je hebben meegemaakt in een situatie waarin je iets ten koste van iemand anders kon winnen hoe je je toen gedroeg. Niet je partner en niet je beste vriend, hun vertekening loopt in jouw voordeel. Een oud-collega, of iemand met wie je geld hebt gedeeld, ziet de dingen die jouw geheugen genadig is vergeten.

En als bij de beschrijving van een lage H de naam van een bepaald iemand in je opkwam en geen seconde je eigen naam, is het de moeite waard daar even bij stil te staan. Zo werkt deze trek nu eenmaal van binnenuit: het strategisch denken van anderen valt op, dat van jezelf lijkt gezond verstand.