Leren vergeven: in vijf stappen naar rust

Sanne vertelde Thomas, een vriend van vijftien jaar, dat ze op de uitslag van een onderzoek wachtte, en vroeg hem om het voor zich te houden. Drie weken later begon een collega die met Thomas voetbalt erover. Twee jaar na dat verhaal praten ze niet meer met elkaar, en Sanne denkt er bijna elke week aan, terwijl Thomas het zich één keer per jaar herinnert.

Daarmee zitten we bij het minst voor de hand liggende dat we over dit onderwerp weten. Vergeving is vooral een dienst die je jezelf bewijst. De ander weet er vaak niet eens van, en zijn leven verandert er geen millimeter door.

Vier mythes over wat vergeven betekent

Het meeste verzet tegen vergeven richt zich niet op het vergeven zelf, maar op een karikatuur ervan. Mensen horen het woord, stellen zich iets voor wat een verstandig mens niet van zichzelf kan vragen, en deinzen vervolgens logisch terug. Het loont om eerst vier veelvoorkomende misverstanden op te ruimen.

• Het onrecht vergeten kan niet en is ook het doel niet. Het geheugen heeft geen uitknop.
• Vergeven zegt niet dat het mocht. De daad blijft wat hij was, inclusief het volle gewicht.
• Verzoening heeft twee mensen nodig. Vergeving heeft aan één genoeg, aan degene die het is aangedaan.
• Je hoeft de relatie niet te herstellen. Soms is het gezonder als dat niet gebeurt.

Het verschil tussen vergeving en verzoening is meestal het nuttigste aan dit onderwerp. Verzoening is vertrouwen dat opnieuw wordt opgebouwd, en in dat proces stapt de ander mee met zijn gedrag. Vergeving speelt zich binnen in jou af. Je kunt iemand vergeven met wie je nooit meer een woord wisselt, iemand die allang niet meer weet dat je bestaat, en iemand die inmiddels is overleden.

In de praktijk betekent dat dat je niet hoeft te kiezen tussen rust en grenzen. Sanne kan Thomas vergeven en hem tegelijk nooit meer iets vertrouwelijks vertellen. Dat is geen tegenspraak, dat is een geleerde les. Vergeving verandert je verhouding tot het verleden, grenzen beschermen de toekomst, en het een zonder het ander werkt meestal slecht.

Wat vergeving eigenlijk is

Een bruikbare definitie bestaat uit twee delen. Vergeving is een besluit dat je op één bepaald moment neemt, en tegelijk een innerlijk proces dat daarna weken of maanden aansleept. Zonder het besluit komt het proces helemaal niet op gang, maar met alleen het besluit ben je er ook niet.

Het beeld van een schuld helpt. Iemand heeft je iets afgenomen: tijd, je goede naam, het gevoel van veiligheid, de zin om mensen te vertrouwen. Jij betaalt daarna jarenlang rente uit eigen zak, want de aandacht voor dat onrecht gaat nergens anders meer heen. Vergeven betekent die schuld afschrijven. Niet omdat de vordering onterecht was, maar omdat het innen meer kost dan het bedrag zelf.

Uit die logica volgt wie de belangrijkste begunstigde is. Boosheid die je jaren meedraagt, drukt niet op de ander. Ze drukt op jou, want ze draait op jouw energie, in jouw hoofd en in jouw nachten. Stoppen met aflossen pleit niemand vrij, het geeft je alleen de middelen terug die je erin stopte.

Wat onderzoek over vergeving zegt

De Amerikaanse psycholoog Everett Worthington houdt zich al decennia met vergeving bezig, en zijn werk werd ook bekend door een persoonlijke beproeving. In 1996 werd zijn moeder vermoord bij een inbraak in haar huis. Hij moest zijn eigen model dus op zichzelf toepassen, en schreef er later over dat zijn eerste reactie geen verhevenheid was, maar de wens tot vergelding.

Zijn nuttigste bijdrage is het onderscheid tussen twee dingen die gewoonlijk onder één woord schuilgaan. Het besluit om te vergeven is een voornemen: ik verander de manier waarop ik met deze persoon om wil gaan, en ik plan geen wraak meer. Emotionele vergeving is iets anders. Die houdt in dat bitterheid en boosheid geleidelijk worden afgelost door een ander gevoel, idealiter medeleven, vaak gewoon rust.

Het praktische gevolg van dat onderscheid is groot. Besluiten kan in één middag, gevoelens nemen daarentegen geen bevelen aan. Veel mensen concluderen daarom dat vergeving bij hen “niet werkt”, omdat ze besloten hebben en de volgende ochtend toch boos wakker werden. Er is niets vreemds gebeurd. Ze zetten de eerste stap en wachtten op het resultaat van de tweede.

Onderzoek naar vergeving wijst op een verband met minder rumineren, dus met het eindeloos terugspoelen van het onrecht in je hoofd, en ook met beter slapen en minder ervaren stress. Welke kant dat verband op loopt is altijd een voorzichtige vraag, en niemand met gezag beweert dat vergeving het lichaam geneest. Opvallend is alleen al dat vergeving zich eerder gedraagt als opluchting dan als offer.

Leren vergeven, stap voor stap

Worthington vatte zijn aanpak samen in vijf stappen onder de afkorting REACH. We beschrijven ze in eigen woorden en zonder therapeutische toon, want het gaat om een tamelijk eenvoudige volgorde die je ook alleen boven een schrift kunt doorlopen.

1. Haal het onrecht terug zoals het gebeurd is. Zonder censuur, zonder afzwakken in de trant van “het stelde eigenlijk niks voor”, maar ook zonder de wraakfantasie aan te zwengelen. Het doel is de gebeurtenis zo precies mogelijk te beschrijven, inclusief wat je op dat moment voelde.
2. De tweede stap gaat over de beweegredenen van de ander. Het is geen jacht op een excuus, het is de erkenning dat mensen bijna nooit uit pure kwaadaardigheid handelen. Meestal zit er onoplettendheid in, eigen angst, drank, domheid, of het feit dat ze de hele situatie totaal anders onthouden hebben dan jij.
3. Daarna bied je vergeving aan als cadeau, niet als handel. Worthington raadt aan terug te denken aan een moment waarop iemand jou vergaf, en aan hoeveel lichter je je toen voelde. Een cadeau heeft de eigenschap dat er niets voor terug wordt verwacht.
4. Leg je vast op wat je gedaan hebt. Schrijf het op, vertel het aan iemand die dichtbij staat, zet er een datum bij. Zonder dat lost het besluit op bij de eerste vervelende herinnering.
5. En dan komt het langste deel: het volhouden als de gevoelens terugkomen. Ze komen terug, meestal om drie uur 's nachts. Terugkerende boosheid betekent niet dat de vergeving ongeldig is, alleen dat het geheugen zijn werk doet. Op zo'n moment helpt het jezelf eraan te herinneren dat je besloten hebt, ook als je het nu even niet voelt.

Sanne zou waarschijnlijk bij de tweede stap vastlopen. De beweegredenen van Thomas waren niet kwaadaardig, eerder armzalig: hij zat te praten met de club, wilde iets te vertellen hebben, en het drong niet tot hem door dat hij iets doorgaf wat niet van hem was. Dat begrijpen betekent iemand zien die zich dom gedroeg in plaats van iemand die haar wilde kwetsen. Aan het gewicht van de daad verandert dat niets, aan de vorm van de herinnering wel.

Bij diep onrecht, zoals mishandeling, langdurig misbruik of trauma uit de jeugd, is het zinvol dit proces met een therapeut door te lopen, omdat daar dingen opengaan waar je in je eentje slecht mee kunt werken.

Als de ander nooit sorry heeft gezegd

Een excuus maakt vergeven een stuk makkelijker. Het haalt een deel van het werk van je schouders, want het bevestigt dat je het je niet verbeeldde en dat het onrecht onrecht was. Het slechte nieuws is dat de meeste mensen er nooit een krijgen, ook na jaren niet.

Achter het zwijgen zit vaker ongemak dan arrogantie. Schuld toegeven betekent jezelf zien als iemand die pijn heeft gedaan, en heel wat mensen laten dat beeld eenvoudigweg hun hoofd niet in. Thomas herinnert zich het voorval vrijwel zeker in een versie waarin het niet om een geheim ging, alleen om een opmerking tussen vrienden die daarna door iemand onhandig is doorverteld.

De voorwaarde “ik vergeef zodra hij sorry zegt” klinkt rechtvaardig en is een val. Je geeft de sleutel van je eigen rust in handen van iemand die al één keer liet zien dat er niet op hem te bouwen valt. Soms is er bovendien niemand meer om dat excuus uit te spreken, omdat de persoon ver weg is of niet meer leeft, en dan rekt het wachten zich eindeloos uit. Rust die aan andermans besluit hangt, is net zo onzeker als dat besluit.

De andere kant van deze vergelijking is ook de moeite waard. De meesten van ons zijn tegelijk degene die iemand iets schuldig is, en het verschil tussen een excuus dat iets herstelt en een excuus dat de situatie verergert is niet toevallig; hoe een excuus eruitziet dat echt werkt, hebben we apart uit elkaar gehaald. Als jij op een excuus wacht, wacht er misschien tegelijk iemand op een van jou.

Jezelf vergeven is meestal lastiger

Voor zichzelf hanteren de meeste mensen een strengere maat dan voor hun omgeving. Een vriend vergeef je dat hij niet op je bruiloft kwam, jezelf vergeef je niet dat je je oma niet op tijd hebt gebeld, en dat draag je tien jaar mee. Je eigen misstap heb je bovendien altijd bij de hand, want jij bent de enige getuige die nooit weggaat.

Het interessante is dat hardheid tegen jezelf eerder de motor van herhaling is dan de verzekering ertegen. Wie zich lang zit te verwijten dat hij één keer uitstelde, verbruikt daaraan de energie die hij voor het herstel nodig heeft, en stelt de zaak de volgende keer eerder opnieuw uit. Jezelf vergeven is geen slapheid. Het is de manier om terug in het spel te komen.

De aanpak verschilt op één punt van de vorige: hier ontbreekt de ander aan wie je iets cadeau kunt doen, dus het werk verdeelt zich anders. Eerst de erkenning zonder “maar”, dan het herstel van wat te herstellen valt, dan de aanvaarding dat de rest niet te herstellen is. En tot slot het besluit om het jezelf niet langer in rekening te brengen, dat je meerdere keren zult moeten vernieuwen.

Boosheid is een fase, geen mislukking

De zin “je moet vergeven” richt verrassend veel schade aan. Hij komt meestal uit de omgeving die het verhaal voor de vijfde keer hoort, en duwt iemand ertoe iets te verklaren wat hij niet voelt. Voortijdige vergeving ziet er daarna uit als vergeving, maar werkt als onderdrukking. Ze komt terug, meestal op een ongelegen moment en in een slechtere vorm.

Boosheid draagt intussen informatie. Ze vertelt waar je grens loopt, wat waarde voor je had en wat zich niet mag herhalen. Zolang je die niet gelezen hebt, valt er niet veel te vergeven, want je weet nog niet precies wat je kwijt bent. Pas als die informatie eruit gehaald is, wordt boosheid enkel nog kostenpost.

Laten we dus naar het moment vragen, niet naar de plicht. Hoeveel tijd is er de afgelopen maand opgegaan aan het terugspoelen van één bepaald onrecht, en waaraan had die tijd in plaats daarvan kunnen gaan? Het antwoord daarop zegt meestal meer dan welk advies van buitenaf ook.

Hoe we met onrecht omgaan en wat conflict daarmee te maken heeft

De manier waarop mensen vergeven, kopieert vrij nauwkeurig hun gedrag in conflicten. De een gaat de open confrontatie aan en vergeeft pas na een uitgesproken excuus. De ander trekt zich terug, brengt het onrecht nooit hardop ter sprake en draagt het jarenlang stil mee. Een derde vergeeft veel te snel, omdat hij de spanning niet verdraagt, en is dan verbaasd dat het terugkomt.

Beschrijven kun je dat met het zogeheten dual concern model van Blake en Mouton. Dat volgt twee onafhankelijke dingen: hoe sterk je je eigen belang doordrukt en hoeveel rekening je houdt met dat van de ander. Uit de combinatie ontstaan vijf typische conflictstijlen, van wedijveren tot toegeven. Geen ervan is op zichzelf juist, want elke stijl heeft situaties waarin hij werkt en situaties waarin hij schade doet.

Je eigen patroon is van buitenaf beter te zien dan van binnenuit. Daar is onze conflictstijlentest voor: 30 vragen, ongeveer vier minuten, en als uitkomst een primaire en een secundaire stijl plus je positie op de kaart van assertiviteit en meegaandheid. Neem hem als hulpmiddel voor zelfkennis, niet als diagnose.

Of vergeving bij jou is aangeslagen, merk je meestal aan een kleinigheid. Iemand noemt die naam bij de lunch, jij hapert een moment en praat dan rustig door, omdat je niet meer de behoefte hebt het hele verhaal vanaf het begin te vertellen. De herinnering is gebleven, ze int alleen geen tol meer.