Pleasegedrag: waarom je ja zegt terwijl je nee denkt

In een overleg komt een voorstel op tafel dat Sanne slecht vindt. Ze heeft er drie concrete bezwaren tegen en één daarvan weegt behoorlijk zwaar. Als haar leidinggevende vraagt wat ze ervan vindt, hoort hij: “Klinkt logisch, wat mij betreft.”

Op weg naar huis speelt Sanne af wat ze had moeten zeggen. 's Avonds vertelt ze het twintig minuten lang aan Bram, en ze vertelt het scherp. In de notulen van het overleg staat toch geen enkel woord van wat ze echt denkt.

Dat gat tussen het bezwaar vanbinnen en de instemming die eruit komt, heeft een naam. Pleasegedrag is niet hetzelfde als beleefdheid of rekening houden met anderen. Het is een aangeleerde gewoonte om de tevredenheid van een ander boven je eigen standpunt te zetten, en dat automatisch, nog voordat je kunt afwegen of het deze keer klopt.

Hoe je pleasegedrag op een gewone dag herkent

Het betrouwbaarste signaal is niet de inhoud van je antwoord, maar de snelheid ervan. De instemming komt eerder dan de vraag aan jezelf wat je er eigenlijk van vindt. Tussen de vraag en “prima, hoor” blijft geen ruimte over voor een beslissing.

In zinnen valt het nauwelijks op. “Mij maakt het niet uit” zeg je ook als het je wel degelijk uitmaakt. “Geeft niks” gebruik je als universele pleister op dingen die wel iets geven. Een vraag als “waar wil jij lunchen” kaats je terug, omdat het veiliger is de ander te laten kiezen en je daarna aan te passen.

Nog een paar signalen die meer met elkaar te maken hebben dan je zou denken:

• je zegt sorry voor dingen die je niet hebt veroorzaakt, inclusief het weer en de vertraagde trein
• je scant de ruimte doorlopend af op wie geïrriteerd is en waarom
• de toegezegde gunst gaat pas thuis knagen, nooit op het moment van toezeggen
• je speelt gesprekken dagenlang opnieuw af en bedenkt betere versies van je eigen zinnen
• als iemand zwijgt, ga je er automatisch van uit dat dat zwijgen over jou gaat

Het verschil tussen vriendelijkheid en pleasen laat zich met één vraag benoemen: had je een keuze? Vriendelijkheid ontstaat uit overschot en je doet het graag. Pleasen ontstaat uit spanning en dient om die spanning kwijt te raken. Van buitenaf zien ze er hetzelfde uit, vanbinnen zijn het twee totaal verschillende bewegingen.

Waar de behoefte om te pleasen vandaan komt

Bijna niemand koos dit patroon zelf. Meestal is het ontstaan op een plek waar het echt werkte, en dat is er het lastigste aan.

Bram groeide op in een huis waar niet werd geschreeuwd. Er werd gezwegen. Als hij iets deed wat zijn ouders niet beviel, kwam er geen straf en geen ruzie, alleen een paar dagen kou waarin er met hem over het weer werd gepraat en verder nergens over. Eén ding leerde hij daar snel: aandacht en warmte kun je terugkrijgen door lief te zijn, stil, en zonder eisen. Dat heet voorwaardelijke acceptatie, en een kind neemt er een simpele vergelijking uit mee: genegenheid wordt ingetrokken zodra je het ergens niet mee eens bent.

Therapeut Pete Walker beschreef deze manier van reageren met de term fawn response, oftewel pleasen als stressreactie, naast de bekendere drie: vechten, vluchten en bevriezen. De logica is dezelfde als bij die drie. Dreiging kun je ook hanteren door meteen iemand te worden op wie niemand boos kan zijn. Je biedt instemming aan, hulp, een excuus. De spanning om je heen zakt.

Als die strategie in je jeugd betrouwbaar werkte, slaat je brein hem op als eerste keuze en zet hem als volwassene ook aan waar niemand iets te vrezen heeft. De leidinggevende vraagt om een mening, je lijf leest de situatie als kans op afwijzing, je mond levert instemming. Het redelijke deel haalt je pas op de parkeerplaats in.

Ook gewone herhaling speelt mee. Wie de naam heeft altijd mee te bewegen, krijgt met de tijd meer verzoeken dan anderen. De omgeving raakt gewend aan die rol en gaat hem verwachten, wat het patroon versterkt. Je ziet jezelf dan vooral als degene die helpt, en het idee om dat één keer niet te doen raakt je identiteit, niet één los verzoek.

Wat het kost als je geen nee zegt

De zin “ik kan geen nee zeggen” klopt niet helemaal. Weigeren kun je prima, dat woord gebruik je gewoon bij mensen bij wie je geen genegenheid riskeert. Wat ontbreekt is de bereidheid te dragen wat na een nee komt: een paar minuten ontevredenheid van een ander. Het gaat dus niet om een ontbrekende vaardigheid, maar om het vermijden van een specifiek gevoel, en dat verschil heeft praktische gevolgen. Een vaardigheid kun je bijleren, vermijding verdwijnt alleen doordat je je eraan blootstelt.

De rekening komt niet in één keer. Hij komt in drie trage termijnen en geen daarvan ziet er op de dag zelf dramatisch uit.

De eerste is wrok, een stille bitterheid richting mensen die van niets weten. Vanbinnen houd je een boekhouding bij: hoe vaak je toegaf, hoe vaak je langer bleef, hoe vaak je je plan omgooide. De ander heeft die rekening nooit gezien en kon hem dus ook niet vereffenen. Als hij een keer openbarst, valt hij onevenredig groot uit, want er zitten geen weken in maar jaren. Je partner hoort een uitbarsting over de vaatwasser en heeft geen idee dat dit een aflossing is op iets heel anders.

De tweede termijn is uitputting. Socioloog Arlie Hochschild beschreef emotionele arbeid: de inspanning die het kost om gevoelens te tonen die in een bepaalde rol van je worden verwacht. Onderzoek vindt telkens weer een verband tussen het langdurig spelen van een naar buiten toe vriendelijke rol en burn-outklachten. Het gaat niet om zwaar werk, maar om de kloof tussen wat je voelt en wat je laat zien. Die kloof acht uur per dag overeind houden vermoeit anders dan de taken zelf.

De derde is de stilste. Relaties waarin niemand ooit je bezwaar heeft gehoord, zijn relaties met jouw bijgewerkte versie. De mensen om je heen mogen je graag, ze kunnen alleen niet zeker weten wie ze eigenlijk kennen. Jij weet het wel, en voelt je daardoor eenzaam te midden van mensen die je aardig vinden.

En dan is er een gevolg dat mensen oneerlijk vinden: hoe minder je het ergens mee oneens bent, hoe minder ze je geloven. Een ja die altijd komt draagt op den duur geen informatie meer. Een compliment van iemand die alles prijst betekent niets. Voor een eerlijke inschatting stappen collega's naar iemand die af en toe zegt “volgens mij gaat dit niet werken”, want diens “dit gaat werken” heeft dan gewicht. De inschikkelijkheid die de relatie moest verzekeren, maakt je woord goedkoper.

Wanneer heb je iemand voor het laatst gezegd dat je het niet met hem eens bent, zonder er een excuus of een uitleg achteraan te plakken waarom je dat zei?

Toegeven als een van de vijf conflictstijlen

Toegeven heeft in de conflictpsychologie zijn eigen plek, en dat is niet het strafbankje. Het zogeheten dual-concern model, waarvan Blake en Mouton de basis legden en dat Pruitt en Rubin verder uitwerkten, beschrijft gedrag in een conflict met twee onafhankelijke dimensies. De eerste is assertiviteit: in hoeverre je je eigen belang doorzet. De tweede is meegaandheid: in hoeverre je rekening houdt met het belang van de ander.

Uit de combinatie van beide ontstaan vijf stijlen: doordrukken, samenwerken, compromis, vermijden en toegeven. Toegeven zit in de hoek met lage assertiviteit en hoge meegaandheid. Het is de stijl waarin je je eigen belang opzijschuift zodat de ander krijgt wat die nodig heeft. De afzonderlijke conflictstijlen halen we in een aparte gids uit elkaar.

Wezenlijk is dat deze stijl legitieme toepassingen heeft, en behoorlijk veel. Een relatie in stand houden is een echt belang, geen zwakte. Als het de ander zichtbaar meer waard is dan jou, is toegeven een verstandige investering. Als je ongelijk hebt, is toegeven eerlijkheid. En als het onderwerp klein is en de relatie lang, is toegeven simpelweg goedkoop.

De laatste regel verdient aandacht. Preventief toegeven betekent dat het conflict niet ontstaat, omdat je je wens intrekt voordat iemand hem hoort. Van buitenaf oogt dat als harmonie en wordt het goed beoordeeld. Vanbinnen is het een eenzijdige onderhandeling waarin één partij nooit hoorde waar het over ging.

De overheersende stijl is bovendien geen etiket dat je voor altijd draagt. De meeste mensen hebben één stijl waar ze onder druk naar terugvallen en een tweede waar ze in een bepaalde omgeving op overschakelen. Thuis geef je toe, op het werk druk je door. Bij sommige mensen werkt het precies andersom. Het is dus zinvoller te vragen waar jouw toegeven precies aanslaat en wat het in gang zet, dan of je “nu eenmaal zo bent”.

Microstappen om het te veranderen

De sprong van automatische instemming naar een duidelijke weigering lukt meestal niet, want daarna komt een golf schuldgevoel en met die golf de terugval. Kleine stappen bij dingen waar niets op het spel staat werken beter.

Spreek een voorkeur uit bij kleinigheden. Waar je gaat lunchen, welke film, bij het raam of in de hoek. Het heeft niets met moed te maken, het traint één specifieke spier: hardop zeggen wat je wilt op een moment dat niemand het hoeft te horen. Je zult merken dat die zin er zelfs bij de koffie niet uit komt, en dat op zich is bruikbare informatie.

De tweede stap is het uitgestelde antwoord. Een zin als “ik laat het je morgen weten” of “geef me een uur, ik kijk in mijn agenda” doet niets anders dan de reflex loskoppelen. Hij schuift tussen het verzoek en het antwoord tijd waarin ook het deel van jou aan het woord komt dat een mening heeft. De meeste verzoeken overleven een uur uitstel probleemloos, en zo niet, dan zegt dat genoeg over het verzoek.

De derde stap is de vervelendste en tegelijk de beslissende. Je moet ondervinden dat de teleurstelling van een ander te verdragen is. Je weigert, de ander is even teleurgesteld en jij voelt de drang het meteen te repareren. Repareer het niet. Houd dat uur vol en kijk wat er gebeurt. Meestal gebeurt er niets, en de ontdekking dat een relatie een nee draagt weegt zwaarder dan welk betoog van buitenaf ook. De bredere systematiek daarachter hebben we uitgewerkt in de gids over grenzen stellen.

Reken er ook op dat je omgeving reageert. Mensen die aan je automatische ja gewend zijn, lezen de eerste paar nieuwe antwoorden als afstand. Een deel accepteert het na een paar weken en vindt het contact met jou logischer, omdat ze voor het eerst weten waar ze aan toe zijn. Anderen duwen door. Wie in welke groep zit, kom je alleen zo te weten.

Het helpt bovendien om niet elke situatie te behandelen als een keuze tussen ja en nee. Tussen “prima” en “nee” liggen zinnen als “met het eerste ben ik het eens, bij het tweede heb ik een bezwaar” of “ik doe het, maar pas vrijdag”. Het conflict wordt daar niet groter van, er komt eindelijk alleen ook jouw kant in voor.

Wil je weten hoe sterk toegeven bij jou boven de andere stijlen uitkomt, dan is daar een geordender weg voor dan je eigen inschatting. Onze conflictstijlen-test heeft 30 vragen en kost ongeveer vier minuten. De uitkomst is een primaire en een secundaire stijl plus je positie op een kaart met twee dimensies, assertiviteit en meegaandheid.

Sanne zei in het volgende overleg niets heldhaftigs. Ze zei: “Ik heb er één bezwaar tegen, mag ik proberen het te beschrijven?” De leidinggevende knikte, zij beschreef het, en de discussie duurde zes minuten langer dan gewoonlijk. Wat haar het meest verbaasde, was dat niemand het zich de dag erna herinnerde.