Uitstelgedrag of luiheid: zo zie je het verschil

Bram en Sanne brachten de zaterdagmiddag allebei op de bank door, telefoon in de hand. Geen van beiden deed iets van wat ze gepland hadden. Van buitenaf twee identieke taferelen, vanbinnen twee totaal verschillende toestanden: bij Bram trok zijn maag samen elke keer dat hij op de klok keek, terwijl Sanne gewoon van haar vrije dag genoot.

Precies daar loopt de grens tussen uitstelgedrag en luiheid. Die zit niet in hoeveel iemand op een dag afkrijgt, maar in wat er ondertussen vanbinnen gebeurt. En omdat beide toestanden een andere oplossing vragen, loont het om ze bij jezelf te kunnen herkennen.

Buiten hetzelfde tafereel, binnen twee verschillende toestanden

Een niet gedane taak ziet er altijd hetzelfde uit. Een leeg document, een niet verstuurde mail, een rekening onder de mok op het bureau. Wie van buitenaf kijkt ziet maar één ding, namelijk dat er niets gebeurt. Daarom lopen de twee woorden zo makkelijk in elkaar over, en daarom grijpen de meeste mensen naar het kortste en hardste van de twee.

De innerlijke ervaring verschilt intussen radicaal. Bram wilde wel. Hij had een plan, hij wist wat de eerste stap was, hij opende zelfs de map met het materiaal. Daarna sloot hij hem weer, want bij het zien ervan trok er iets onprettigs samen, en hij bracht de rest van de middag scrollend door met het gevoel dat hij zijn avond, zijn zondag en zijn maandag verpestte.

Sanne had helemaal geen plan. Op vrijdag besloot ze dat de zaterdag vrij zou zijn, en op zaterdag liet ze hem vrij. Toen ze 's avonds het licht uitdeed, knaagde er niets. Dat is geen luiheid, dat is rust. En het verschil tussen rust en uitstel merk je het duidelijkst aan hoe je je de volgende ochtend voelt.

Die verwarring kost wat. Wie concludeert dat hij lui is, grijpt naar de recepten tegen luiheid: strenger regime, langere takenlijst, hardere woorden aan het eigen adres. Bij uitstel dat door een onprettige emotie wordt aangedreven, gooit die aanpak meestal olie op het vuur. Het is alsof je koorts met een ijskoude douche behandelt.

Uitstelgedrag: de intentie is er, de emotie blokkeert hem

De Canadese psycholoog Piers Steel definieert uitstelgedrag als het vrijwillig uitstellen van een voorgenomen handeling, terwijl we verwachten dat we er slechter van worden. In die definitie zitten twee wezenlijke dingen verstopt. Ten eerste een intentie, dus iets wat je echt wilde doen. Ten tweede het besef dat uitstel je situatie verslechtert en niet verbetert.

Iemand die uitstelt is dus niet besluiteloos en ook niet slecht geïnformeerd. Hij weet wat hij moet doen, hij weet wanneer het af moet zijn, en hij weet dat wachten hem schaadt. Toch schuift hij het voor zich uit. Als het een planningsprobleem was, zou een betere agenda volstaan. Alleen hebben mensen die uitstellen meestal meer agenda's dan de rest.

Fuschia Sirois en Timothy Pychyl boden in 2013 een verklaring die sindsdien overeind blijft: uitstellen werkt als een reparatie van je stemming op korte termijn. De taak roept een onprettig gevoel op, het brein zoekt verlichting en vindt die in van alles behalve die taak. De verlichting komt meteen en houdt ongeveer een uur stand. Daarna komen schuldgevoel en een tikkende deadline boven op het oorspronkelijke ongemak.

Daaruit volgt een observatie die de meeste mensen verrast: uitstellers zitten zelden met de armen over elkaar. Ze werken wel, alleen aan iets anders. De best geboende keuken van de straat is meestal van iemand die morgen zijn scriptie moet inleveren. Een la met kabels uitzoeken is namelijk merkbaar minder onprettig dan een bestand openen waarbij kan blijken hoe weinig je ervan snapt.

Luiheid: zelfs de intentie ontbreekt

Van luiheid spreken we wanneer iemand de moeite eenvoudigweg niet wil doen en daar vanbinnen geen probleem mee heeft. Geen intentie, geen spanning, geen verwijten. Het aangeboden werk trekt hem niet en het vooruitzicht kost hem geen slaap. Het woord zelf draagt een moreel oordeel, wat overigens verklaart waarom het bijna uitsluitend op anderen wordt toegepast.

Probeer het eens bij jezelf. Wanneer heb je voor het laatst iets laten liggen en kon het je echt niets schelen? Niet dat je het achteraf goedpraatte, maar werkelijk zonder een spoor van ongemak. De meeste mensen moeten even zoeken en velen vinden niets. Dat alleen al zegt iets over hoe zeldzaam die toestand in werkelijkheid is.

Onder het etiket luiheid gaat namelijk veel vaker iets anders schuil. Uitputting na een lange periode zonder pauze, waarbij het lichaam remt voordat jij kunt beslissen. Ontbrekende zin, omdat niemand heeft uitgelegd waarvoor dat ding eigenlijk gedaan wordt. Of een taak die bij iemand anders hoort en jij weet dat ergens ook wel. Dat alles kun je luiheid noemen, maar een oplossing levert het woord niet op.

Vermoeidheid heeft gelukkig een herkenningsteken. Na echte rust komt de zin om dingen op te pakken terug, desnoods na twee dagen niets doen. Uitstel gedraagt zich anders. Je kunt uitgeslapen en uitgerust zijn en toch weer vastlopen op diezelfde taak, omdat een specifiek gevoel bij een specifiek ding je remt, en niet een lege batterij.

Vijf vragen die de twee toestanden scheiden

De snelste manier om erachter te komen waar het om gaat, is de vijf plekken langslopen waar uitstelgedrag en luiheid het duidelijkst uiteenlopen.

De laatste rij is het interessantst. Bij uitstelgedrag helpt hardere druk niet, want druk maakt de onprettige emotie alleen groter. Bij echte weerzin helpt het opknippen in kleine stappen juist niet, want het probleem zit niet in de omvang maar in de zin ervan.

Waarom het etiket “ik ben lui” schadelijk is

De zin “ik ben gewoon lui” klinkt als een nuchtere bekentenis. In werkelijkheid is het een diagnose van je eigen karakter, en een behoorlijk onhandige. Het beschrijft je als iemand die zo is, en niet als iemand die in een concrete situatie op een bepaalde manier reageerde. Met karakter valt beroerd te werken. Met een situatie best aardig.

Erger is het tweede effect. Schaamte en zelfverwijt drukken je stemming, en zoals we van Sirois en Pychyl weten is een slechte stemming precies de brandstof die uitstel aandrijft. Je neemt jezelf het uitstel van vanochtend kwalijk, je voelt je slechter, en 's middags heb je die verlichting nog dringender nodig dan 's ochtends. De cirkel sluit zich en het etiket houdt het deurtje open.

Het praktische verschil zit in wat je daarna over jezelf zegt. Een etiket is een gesloten zin waar geen volgende stap uit voortvloeit. Een beschrijving als “die mail ligt al een week omdat ik bang ben voor de reactie van de andere kant” wijst juist meteen aan waar je moet mikken. De eerste variant gaat over karakter, de tweede over een situatie, en veranderen kun je er maar één van.

Michael Wohl en zijn collega's volgden in 2010 studenten door twee tentamenperiodes heen. Wie zichzelf het uitstellen voor het eerste tentamen kon vergeven, stelde voor het volgende minder uit dan studenten die aan dat eerste uitstel bleven knagen. Milder zijn voor jezelf leidde dus niet tot meer gemakzucht, maar tot betere prestaties.

Dat klinkt tegenintuïtief, want de meesten van ons groeiden op met het idee dat streng zijn voor jezelf de motor is en mildheid de rem. Bij uitstelgedrag werkt het andersom. Zelfvergeving is hier geen beloning voor falen, maar een manier om de kringloop van onprettige emoties te doorbreken die het hele probleem voedt.

Hoe je erachter komt wat je echt tegenhoudt

Het verschil tussen uitstelgedrag en luiheid controleer je het beste op één moment, namelijk dat waarop je je van de taak afwendt. Het duurt ongeveer twee seconden en gaat meestal onopgemerkt voorbij. Probeer het de volgende keer te betrappen en stel jezelf drie vragen.

• Wat voelde je vlak voordat je naar je telefoon greep? Verveling, benauwdheid, of helemaal niets?
• De vervangende bezigheid zegt veel: opruimen en ander werk wijzen ergens anders heen dan scrollen.
• Als die taak morgen verdween, zou er opluchting komen of onverschilligheid?

De antwoorden vallen meestal in drie groepen uiteen. Sommigen worden geremd door verveling en weerzin tegen een bezigheid die saai is. Anderen worden gestopt door zorgen over het resultaat, meestal in de vorm van perfectionisme, waarbij niet beginnen makkelijker is dan iets middelmatigs inleveren. En de derde groep raakt van slag door impulsiviteit en rumoer om zich heen, omdat de aandacht al weg is voordat er enige weerstand kan ontstaan.

Het loont om jezelf een hele week zo te volgen en steeds maar twee dingen op te schrijven: wat je uitstelde en wat je daarbij voelde. Het patroon duikt snel op en is verrassend smal. Bij de meeste mensen gaat het niet om alles uitstellen, maar om een paar soorten taken die iets gemeen hebben. Beoordeling door anderen bijvoorbeeld, of een onduidelijke opdracht.

Elk van die drie remmen vraagt een andere aanpak, wat ook verklaart waarom algemene adviezen over discipline zo vaak naast het doel schieten. Concrete technieken voor elk van die gevallen vind je in de gids over uitstelgedrag overwinnen. Weet je niet zeker welke bron bij jou overheerst, dan kom je daar achter met de uitstelgedrag-test: 21 vragen, ongeveer drie minuten en een uitslag die die drie bronnen onderscheidt. Het is geen diagnose, het is materiaal voor zelfkennis.

Bram ontdekte na een maand van dat soort bijhouden dat het bij drie van de vier uitgestelde taken elke keer om dezelfde angst ging, namelijk dat zou blijken dat hij iets niet kon. Daar valt iets mee te doen. Het etiket “ik ben lui” had hem in tien jaar niets verteld.