Compromissen in je relatie: wanneer helpen ze, wanneer niet

Lotte wil in de zomer naar de bergen. Jeroen naar zee. Na drie avonden onderhandelen belanden ze bij een week aan een stuwmeer in de heuvels, zonder fatsoenlijke berg en zonder warm water, en achteraf houden ze allebei dapper vol dat het leuk was.

Zo'n oplossing staat bekend als verstandig. Ieder heeft evenveel ingeleverd, niemand won ten koste van de ander, de rechtvaardigheid is formeel intact. Alleen zijn eerlijk delen en een goede uitkomst niet hetzelfde, en “elkaar in het midden treffen” betekent af en toe dat ze allebei verloren hebben.

Waar het compromis op de kaart van conflictstijlen staat

Hoe mensen ruzies aanpakken laat zich met twee assen beschrijven: hoeveel aandacht je aan je eigen belangen geeft en hoeveel aan die van de ander. Dat raamwerk heet het dual-concern model, het model van de dubbele zorg. Het komt voort uit het werk van Robert Blake en Jane Mouton en werd later uitgewerkt door Dean Pruitt en Jeffrey Rubin.

Het compromis zit precies in het midden van die kaart. Middelmatig doorzetten, middelmatig meebewegen, niets doorgeslagen. De andere stijlen bezetten de hoeken: doordrukken verdedigt vooral jezelf, toegeven vooral de ander, vermijden geeft aan geen van beide kanten aandacht, en samenwerken probeert allebei volledig tevreden te stellen. Er is een uitgebreid overzicht van conflictstijlen in een apart stuk.

Het midden van de kaart is echter geen verkleinde versie van alle andere stijlen bij elkaar. Het is eigen gedrag met een eigen logica en een eigen prijs. Een compromis gaat er namelijk van uit dat er iets verdeeld wordt, en verdelen kun je alleen wat in een vaste portie bestaat.

Wanneer een compromis in je relatie werkt

In heel wat situaties is het midden van de kaart de verstandigste plek. Het dagelijkse verkeer in een relatie bestaat grotendeels uit compromissen, en dat is maar goed ook. Het heeft geen zin een diep gesprek over waarden te voeren over wie vanavond het vuilnis buitenzet en wie morgen.

Een compromis is vooral zinvol waar iets van het volgende geldt:

• er staat niets groots op het spel en de perfecte oplossing kost meer dan de kwestie waard is
• er moet vanavond beslist worden, want morgenochtend is het te laat
• jullie posities zijn even sterk en niemand kan de ander overrulen
• eerdere pogingen zijn vastgelopen en er moet íets in beweging komen
• de sfeer thuis hangt toch al zwaar en snelle eerlijkheid helpt meer dan een vlekkeloze analyse

In al die gevallen is het compromis een beslissing en geen ontsnapping. Je koos ervoor omdat je hebt afgewogen wat zoeken naar een betere variant zou kosten, en daar kwam uit dat het dat niet waard is. Het verschil tussen gezond en uitputtend delen zit zelden in de inhoud van de afspraak. Het zit in de vraag of er een bewuste afweging achter stond, of gewoonte.

Snelle eerlijkheid heeft nog een voordeel waar weinig over gepraat wordt. Het houdt onderhandelingen kort. Een stel dat bij elke kleinigheid een diep gesprek over behoeften opent, gaat na verloop van tijd zelfs vermijden om iets voor te stellen, want elk voorstel betekent een uur discussie.

Wanneer compromissen in je relatie een val worden

Het wordt lastig zodra op dezelfde manier ook de dingen worden afgehandeld waar het echt om gaat. Compromissen in een relatie hebben namelijk de neiging door te lopen van kleinigheden naar beslissingen waar halveren niets te zoeken heeft. Het stuwmeer in de heuvels is geen eerlijke oplossing voor een vakantie. Het is een uitkomst waar twee mensen vandaan rijden met het gevoel dat er iets ontbrak, en geen van beiden heeft iemand om de schuld te geven.

Gehalveerde ontevredenheid laat zich bovendien slecht benoemen. Niemand is overstemd, niemand heeft meer ingeleverd dan de ander, dus klagen voelt kleinzielig. Wat blijft is een stille teleurstelling zonder geadresseerde, die daarna opduikt bij iets heel anders, doorgaans bij een woordenwisseling over geld of over de schoonouders.

De tweede val heeft de vorm van boekhouding. Relatieboekhouding begint onschuldig, met de zin “vorige keer gaf ik toe, nu ben jij aan de beurt”, en maakt van het onderhandelen geleidelijk een vereffening van rekeningen. Over de zaak zelf wordt niet meer gesproken. Er wordt gesproken over wie wie nog wat schuldig is.

Het rare aan die rekening is dat hij voor geen van beide kanten ooit klopt. Onze eigen concessies onthouden we tot in detail, want daarbij was het verlies voelbaar. Die van de ander boeken we als een kaal feit zonder emotie. Beide partners beweren daarom te goeder trouw dat zij meer geven, en allebei hebben ze gelijk volgens hun eigen administratie.

De derde val is de minst opvallende, omdat hij op goede manieren lijkt. Het compromis wordt een reflex. Het verschil halveren gaat snel, oogt royaal, en niemand hoeft iets ongemakkelijks te vragen. Alleen is een reflex geen keuze. Schiet je een afspraak te binnen die op dat moment volkomen eerlijk leek en je daarna toch de hele week dwarszat?

Het compromis verdeelt de taart, samenwerken vraagt waarom we hem willen

Het verschil tussen een compromis en samenwerken zit niet in de hoeveelheid welwillendheid. Het zit in waarover eigenlijk onderhandeld wordt.

Roger Fisher en William Ury beschreven in Getting to Yes (1981) het verschil tussen positie en belang. Een positie is wat je zegt te willen. Een belang is de reden waarom je het wilt. Het bekende voorbeeld uit die literatuur gaat over twee mensen die ruziën om één sinaasappel en hem uiteindelijk doormidden snijden, terwijl de een het sap nodig had en de ander de schil voor het deeg. De vraag naar de reden had ieder van hen zijn hele deel opgeleverd.

Een compromis werkt met posities, dus met een taart van vaste omvang. Bergen tegenover zee, zeven dagen tegenover tien, deze bank tegenover die. Zodra er over posities onderhandeld wordt, is delen de enige beschikbare bewerking en luidt de enige vraag waar de snee loopt.

Samenwerken doet eerst een stap terug en vraagt waarom we die taart eigenlijk willen. Terug naar Lotte en Jeroen: de posities luiden bergen en zee, maar de belangen eronder zijn van een heel andere orde. Lotte wil de bergen om de rust, want ze heeft een slopend voorjaar op het werk achter de rug. Jeroen wil de zee om de warmte, kou verpest zijn humeur en in de bergen zit hij de hele dag te rillen.

Rust en warmte spreken elkaar in niets tegen. Zodra het gesprek daarheen verschuift, gaat er een hele categorie plekken open die op de oorspronkelijke lijst helemaal niet stond: een stil dorp in het zuiden, een klein eiland buiten het seizoen, een warme streek zonder drukte. En geen van beiden hoeft iets op te geven, want opeens wordt er geen vakantie verdeeld, maar wordt er een plek gezocht die aan allebei voldoet.

Hier komt het minder aangename deel: samenwerken kost tijd en vraagt een openheid die tijdens ruzie niemand bij de hand heeft. Daarom is het zinloos om hem in te zetten voor het vuilnis en de was. Bewaar hem voor de dingen waarvan de uitkomst je maanden bijblijft.

Hoe je samenwerken thuis uitprobeert

De overstap van delen naar zoeken laat zich vrij makkelijk oefenen, want hij rust op een handvol gewoonten.

1. Vraag naar het belang achter de positie. Probeer in plaats van “waarom uitgerekend de zee” eens “wat hoop je daaraan te hebben” of “hoe zou die week eruit moeten zien om voor jou geslaagd te zijn”.
2. Scheid waar jullie het over hebben van waarom jullie het erover hebben. Spreek eerst allebei je redenen uit, concrete voorstellen komen daarna. De omgekeerde volgorde leidt gegarandeerd tot delen.
3. Een derde voorstel op tafel verandert de rekensom van het geschil. Zolang er twee mogelijkheden liggen, gaat het altijd om verdelen. Zodra er een derde bij komt, ook een slechte, komt het denken aan beide kanten in beweging.
4. Vraag wat hiervan voor de ander echt belangrijk is. Die vraag verzet een onderhandeling meer dan het mooiste argument.

Dat dit werkt heeft te maken met iets wat John Gottman jarenlang bij stellen onderzocht: in stabiele en tevreden relaties zijn partners bereid zich te laten beïnvloeden. Dat betekent niet toegeven. Het betekent het voorstel van de ander serieus genoeg nemen dat het je eigen mening kan veranderen.

Zonder die bereidheid wordt de vraag naar belangen alleen een beleefdere vorm van overtuigen. Je herkent het eraan dat je na twee minuten luisteren precies verdergaat waar je gebleven was, met hetzelfde voorstel en een iets vastere stem. Hoe welke stijl zich binnen een stel laat zien en waardoor twee verschillende stijlen elkaar aanzetten, pluizen we verder uit in het stuk over conflictstijlen in je relatie.

Hoeveel compromis precies goed is

Een universele dosis bestaat niet, maar er bestaat wel een bruikbare controlevraag. Vraag jezelf af of de afspraak waar jullie op uitkwamen iets is wat je uit jezelf had voorgesteld. Zo ja, dan heeft het compromis zijn werk gedaan. Als je hem nooit had voorgesteld en je hem vooral hebt aangenomen zodat het stil zou worden, regelde je het volume en niet de inhoud.

Soms bestaat die derde variant echter werkelijk niet. Twee mensen willen kerstavond bij twee verschillende families doorbrengen, en geen enkele vraag naar belangen lost die tegenstelling op. Delen is dan een eerlijk antwoord, het is alleen de moeite waard om het hardop te benoemen. De zin “dit jaar zit het me zo dwars en volgend jaar wil ik het anders” is een betere basis dan stilzwijgend doen alsof de oplossing jullie allebei bevalt.

Ook een blik op je eigen patroon helpt. De een grijpt overal automatisch naar delen, de ander weigert het waar het uren discussie zou schelen. Wil je je gebruikelijke zet van buitenaf zien, dan hebben we een conflictstijlen-test: 30 vragen, ongeveer vier minuten, met als uitkomst een primaire en een secundaire stijl plus je positie op de kaart van doorzetten en meebewegen. Zie het als een middel tot zelfkennis, niet als een diagnose.

Lotte en Jeroen hebben trouwens de zomer daarop dat stille dorp in het zuiden geprobeerd. Helemaal gelukt is het niet: het was er warmer dan Jeroen had verwacht, en één keer per dag stopte er een bus met dagjesmensen. Maar geen van beiden hoefde de hele week te doen alsof het leuk was.