Zwarte humor: wat hij zegt over je intelligentie

Op de koffietafel na de begrafenis van zijn oma zat Bram tegenover zijn tante en verkondigde hardop dat oma deze broodjes zo genadeloos becommentarieerd zou hebben dat de halve tafel rood was geworden. De ene tafelhelft verstijfde. Bij de andere helft was de opluchting te zien, en Marieke lachte als eerste, om zich meteen daarna beroerd te voelen.

Het verschil tussen die twee reacties zat niet in wie meer van oma had gehouden. Het zat in wat ieder van hen op dat moment met het verlies moest doen: de een moest het nog even serieus houden, de ander moest al ademhalen. Eén zin verried dat binnen een seconde over de hele tafel.

Zwarte humor is geen stijl, maar een onderwerp

Met zwarte humor wordt de lach bedoeld die gericht is op de dingen waar we bang voor zijn: de dood, ziekte, ongeluk, het eigen einde. Het gaat niet om de manier waarop je grappen maakt, maar om het materiaal waarvan je de grap bouwt. Dat onderscheid gaat bijna altijd door elkaar.

Humorstijlen beschrijven namelijk het adres, niet de stof. Maak je grappen met mensen, in je eentje voor jezelf, ten koste van een ander of ten koste van jezelf? Zwarte humor laat zich in elk van die vier standen vertellen, vriendelijk en venijnig, naar buiten en naar binnen. Het overzicht van de vier humorstijlen gaat daarover; hier is één ding genoeg: een duister onderwerp zegt op zichzelf niets over de vraag of een grap warm of naar is.

Brams zin over de broodjes was gericht op de absurditeit van de situatie en een beetje op zijn oma, die het zelf gewaardeerd zou hebben. Had hij op dezelfde toon iets gezegd over de tante die de hele ochtend die broodjes had klaargemaakt, dan was het scherpe humor geweest ten koste van één bepaald mens, en het onderwerp van de dood had daar helemaal niets aan veranderd. Duister materiaal en een aanval zijn twee verschillende dingen die elkaar alleen vaak in dezelfde kamer tegenkomen.

Waarom werkt uitgerekend het taboe als brandstof? Een grap heeft twee dingen tegelijk nodig. Iets wat bedreigt of een regel schendt, en tegelijk een signaal dat er hier en nu niets ergs gebeurt. Hoe groter het eerste, hoe groter de opluchting als het tweede aankomt, en de dood is de grootste regelschending die we kennen.

Daaruit volgt een onaangename consequentie. Het beste materiaal ligt precies daar waar het onderwerp het gevoeligst is, dus tussen “dat zat helemaal goed” en “dit was een misstap” zit meestal een afstand van een paar woorden. Wie grappen maakt over zware dingen, werkt zonder vangnet, ook met de allerbeste bedoelingen.

Wat Willinger en zijn team vonden

In 2017 publiceerden Willinger en zijn collega's een resultaat dat sindsdien steeds opnieuw wordt geciteerd, meestal onnauwkeurig. Ze legden mensen zwarte humor voor en volgden twee dingen: hoe goed ze die begrepen en hoezeer die hen vermaakte. Daar kwamen intelligentietests en een meting van agressiviteit bij.

Wie zwarte humor het beste begreep en er tegelijk plezier aan beleefde, scoorde hoger op de intelligentietests. En lager op agressiviteit, en dat is het verrassende deel. Je zou eerder het omgekeerde verwachten: dat harde grappen smaken bij wie mensen met meer scherpte dan consideratie tegemoet treedt.

Het klopt zodra je kijkt wat zo'n grap van de luisteraar vraagt. Je moet twee onverenigbare lezingen van één zin tegelijk vasthouden, opmerken welke regel geschonden is en weten dat het niet letterlijk bedoeld is. Wie daarin verdwaalt, hoort alleen wreedheid. Wie het volhoudt, hoort een constructie.

En nu de eerlijke kanttekening. Het is een correlatie, geen oorzaak, en het is één studie. Daaruit volgt niet dat je kennis die duistere oneliners strooit slimmer is dan jij, en ook niet dat zwarte humor iemand slimmer maakt. Gemeten werd het begrip en of de grap vermaakte, niet het vermogen om hem te bedenken. Aan de vraag of grappige mensen echt sneller denken is een apart stuk gewijd over humor en intelligentie.

Aandacht verdient ook wat er uit die cijfers anders uit kwam dan bijna iedereen zou verwachten. De neiging tot de harde grap gedroeg zich daar niet als een uiting van vijandigheid. Het lijkt er eerder op dat wie op het niveau van woorden met de schrik kan spelen, er elders minder mee hoeft te worstelen.

Galgenhumor: waarom er in de ambulance wordt gelachen

Vraag wie dan ook van de ambulance, de brandweer of de spoedeisende hulp hoe het gesprek in de auto klinkt op de terugweg van een zware melding. Meestal hoor je dat daar gelachen wordt om dingen die buiten niemand hardop zou zeggen. Dat heet galgenhumor en de naam is letterlijk bedoeld: hij benoemt de lach van mensen die tegenover iets staan waar ze niets aan kunnen doen.

De buitenstaander die zo'n gesprek opvangt, leest het meestal als cynisme. Dat is een vergissing in de geadresseerde. De grap richt zich niet op de mens die net vervoerd wordt, maar op de situatie, op de absurditeit van de omstandigheden en vooral op de eigen machteloosheid. Het is een manier om even een stukje controle terug te pakken over iets wat die controle volledig heeft ingenomen.

Er zit ook een prozaïsche functie in: de bemanning moet over een uur weer uitrukken. Wie elke melding volledig en tot op de bodem zou doorleven, rukt na een half jaar helemaal niet meer uit. De lach binnen een gesloten kring werkt intussen als een snelle controle dat iedereen nog kan doorwerken. Niemand vraagt “hoe hou jij het vol”, er valt een opmerking, en aan wie meedoet is alles duidelijk.

Doorslaggevend is wie het mikpunt is en wie er meeluistert. Dat verschil kennen mensen uit de zorgende beroepen intuïtief, en het laat zich ook naar het gewone leven overbrengen.

De laatste rij is het punt waarop galgenhumor ophoudt een ventiel te zijn. Zolang de grap op de situatie mikt, houdt hij mensen bij elkaar. Zodra degene die er op dat moment het meest onder lijdt het mikpunt wordt, verandert hij in iets anders, en de gesloten kring merkt dat meestal eerder dan degene die de grap maakte.

Het ziekenhuis en de kazerne staan daarin niet alleen. Hetzelfde mechanisme draait in een team dat de derde nacht een omgevallen systeem repareert, en tussen de ouders van een kind met een ernstige diagnose. Overal waar de inzet hoog is en er niets aan te veranderen valt, ontstaat humor die van buitenaf ongepast klinkt en van binnenuit mensen op de been houdt.

Ventiel of vlucht

George Vaillant, die decennialang volgde hoe mensen omgaan met wat het leven hun brengt, rekent humor tot de rijpe afweermechanismen. Met rijpheid bedoelt hij iets precies: de onaangename zaak blijf je erdoor zien, je hoeft haar niet te ontkennen en niemand anders betaalt ervoor. Ontkenning zou haar verstoppen, een woedeuitbarsting zou haar bij iemand anders neerleggen, een grap laat haar staan waar ze staat en neemt haar alleen wat formaat af.

Alleen kan dezelfde grap ook de manier zijn om nooit bij die zaak aan te komen. De grens tussen die twee loopt niet door het onderwerp en niet door de hardheid, hij loopt door de timing. Het verschil zit tussen “het serieus zeggen en er daarna een grap van maken” en “er een grap van maken in plaats daarvan”.

Het valt aan één ding te herkennen: of er ook een versie zonder oneliner bestaat. Wanneer je omgeving je ziekte, je scheiding of je ontslag uitsluitend kent als een reeks grappen, vraagt niemand hoe het echt met je gaat. Vanuit hun kant heb je het immers al verteld. Ze houden op met vragen voordat het tot je doordringt dat je het nooit verteld hebt.

Probeer eerlijk te antwoorden: wanneer sprak je voor het laatst hardop over iets zwaars zonder er ook maar één verlichtende opmerking in te smokkelen? Als je het je niet herinnert, hoeft dat niets dramatisch te betekenen. Het is wel goed om te weten dat de grap bij jou de uitgangspositie is en geen keuze. Hoe humor in de rol van afweer werkt en wanneer de steun een val wordt, haalt het stuk over humor als afweermechanisme uit elkaar.

De grens loopt door het publiek, niet door het onderwerp

Het gangbaarste advies luidt “sommige onderwerpen zijn taboe” en in de praktijk werkt het niet. Als het klopte, konden hele branches niet bestaan waarin dagelijks over de dood wordt gegrapt en niemand zich eraan stoort. Dezelfde zin komt in de ene kamer door en in de andere niet, terwijl de woorden identiek zijn.

Doorslaggevend is vooral de afstand, en die is tweeledig. De afstand in tijd: hoe vers de wond is. En de persoonlijke: hoe dicht degene die luistert erbij staat. Tot dezelfde ellende heeft iemand die er middenin zit een andere afstand dan zijn collega drie verdiepingen hoger, ook al bedoelden ze hetzelfde.

Daaruit volgt een regel die zich in gezelschap bijna vanzelf handhaaft, zonder dat iemand haar uitspreekt: de toestemming om te grappen hoort bij degene die ervoor betaalt. Een patiënt mag over de eigen diagnose dingen zeggen die uit de mond van een gezonde bezoeker onverdraaglijk zouden klinken. Het heeft niets te maken met wie grappiger is, maar met wie de gevolgen draagt.

De nieuwe complicatie is dat gesloten kringen tegenwoordig slecht standhouden. Een zin die in de kleedkamer was gebleven, laat zich fotograferen en doorsturen, en buiten het oorspronkelijke publiek verliest hij elke context. Een screenshot kan niet laten zien wie daar zat, wie net terugkwam van de zwaarste melding van de week en waarom iedereen het als opluchting hoorde.

De praktische test kost een seconde, voordat je de zin loslaat. Wie zit hier, en wie raakt dit meer dan mij? Als je het antwoord niet kent, laat de grap dan vertellen door degene die het het meest aangaat. Zwijgen op zo'n moment is geen teken van verveling, maar een inschatting van de situatie.

Ben je benieuwd waar jouw humor op mikt, of hij verbindt, jou beschermt of een mikpunt zoekt, dan geeft een korte humorstijlentest je houvast. Hij vraagt naar alledaagse situaties, en zijn uitkomst kun je het beste opvatten als de beschrijving van een gewoonte waaraan te werken valt, niet als een oordeel over je karakter.

Marieke lachte aan die tafel als eerste en zat er de hele middag mee. Drie maanden later betrapte ze zichzelf erop dat ze de zin over de broodjes aan een vriendin vertelde, en voor het eerst had ze het daarbij langer dan een minuut aan één stuk over haar oma. De grap was niet wat haar oma van haar had afgenomen. Hij was wat haar terugbracht in het gesprek.