Humor en intelligentie: is grappig zijn een teken van IQ

Bram zegt in vergaderingen bijna niets. Maar als er al een kwartier in rondjes wordt gepraat over wie de taak nu eigenlijk oppakt, laat hij één zin vallen en de hele tafel schiet in de lach. Het kostte hem nog geen seconde, en in die seconde deed hij meer denkstappen dan wie dan ook aan die tafel bewust zou kunnen beschrijven.

Door die snelheid kwam humor in het vizier van mensen die intelligentie onderzoeken. Een grap is namelijk niet alleen sociale kruiderij. Het is een opgave met een tijdslimiet, en je moet hem oplossen voordat het gesprek ergens anders heen gaat.

Een halve seconde tussen de botsing en de clou

Een goede grap werkt in twee stappen. Eerst bouwt hij bij jou een verwachting op over hoe de zin gaat eindigen, en dan slaat hij die stuk met iets wat er niet hoort. Die eerste stap heet incongruentie en is op zichzelf niet genoeg om te lachen, anders zou elke typefout in een mail al komedie zijn.

De lach komt pas bij de tweede stap. Je hersenen moeten een andere lezing van de situatie vinden waarin dat misplaatste stuk opeens klopt, en op het moment dat ze die vinden, krijgen ze een beloning. Het is dezelfde klik als bij een raadsel of een geheimschrift, alleen verpakt in één zin en afgehandeld in een fractie van een seconde.

De zin van Bram luidde: “Deadlines hebben we er al drie, we kunnen er het gemiddelde van nemen.” De eerste paar woorden beloven een gewone organisatorische opmerking. De laatste drie maken van de deadlines getallen in een tabel, en pas in die tweede lezing komt boven wat het team echt van zijn eigen deadlines vindt.

En tijd om dat op te lossen heb je belachelijk weinig. Het gesprek schuift na een paar seconden door en neemt de hele context mee waarop de clou staat. Dezelfde zin tien seconden later is geen grap meer maar een opmerking, en dat merk je meestal aan hoe beleefd de rest even glimlacht.

Daaruit volgt een vervelende eigenschap van humor: een uitgelegde grap is niet grappig meer. Als iemand jou de tweede lezing voorschotelt, heeft hij het werk voor je gedaan en blijft de beloning voor het oplossen uit. Vermakelijk is dan hooguit hoe hij tijdens het uitleggen zit te zweten.

Wat Greengross en Miller vonden

In 2011 legden Gil Greengross en Geoffrey Miller ongeveer vierhonderd studenten twee soorten opdrachten voor. De ene bestond uit gewone tests van het denkvermogen, de andere uit opdrachten als “verzin een onderschrift bij dit plaatje” of “beantwoord deze vraag zo grappig mogelijk”. De antwoorden werden daarna beoordeeld door onafhankelijke beoordelaars, die geen idee hadden wie hoe had gescoord op de tests.

Wie grappigere antwoorden produceerde, had gemiddeld een hogere score op algemene intelligentie, en bij het talige deel paste het nog strakker. Een verband tussen grappig zijn en denkvermogen bestaat dus, en het is niet klein.

Dat het juist bij de talige component het strakst paste, is logisch. Woorden dragen meerdere betekenissen tegelijk, en wie ze snel draait, heeft materiaal om de tweede lezing mee te bouwen. Het grootste deel van de clou speelt zich af op de plek waar twee ver uiteenliggende betekenissen elkaar onverwacht tegenkomen, en het zoeken naar verre verbanden is precies wat talige opgaven aftasten.

Eén ding aan die opzet is wel het overdenken waard. Over wat grappig was besliste geen objectieve sleutel, maar de mensen die de antwoorden lazen. Gemeten werd dus ook het vermogen om de smaak van een willekeurige groep vreemden te raken, en dat is op zichzelf al een vaardigheid.

En dan het deel dat in de populaire weergave meestal verdwijnt. Het ging om een correlatie, niet om een gelijkteken. Tussen die studenten zaten mensen met uitstekende testscores en bedroevende onderschriften, en mensen met een gemiddelde score wier antwoorden de jury omver bliezen. Grappigheid en denkvermogen overlappen elkaar, ze vallen niet samen.

De auteurs trokken er nog een conclusie uit, en daarom wordt de studie tot vandaag geciteerd. Een goede clou op afroep valt niet in te stampen en niet te faken, dus grappigheid kan werken als een eerlijk signaal van hoe snel iemand denkt. Een signaal dat je bovendien meteen afleest, zonder cv.

Zwarte humor: dezelfde opgave een graad zwaarder

Als de clou een raadsel is, dan is zwarte humor een raadsel met de moeilijkheidsgraad omhoog. Bij de incongruentie komt een onderwerp dat in een gewoon gesprek schroeit: dood, ziekte, ellende. De luisteraar moet twee dingen tegelijk vasthouden, namelijk dat het een grap is en tegelijk iets ernstigs, zonder weg te glijden in walging of in onverschilligheid.

Heel wat mensen klappen juist bij die combinatie dicht en lachen niet. Niet omdat ze de clou niet snappen, maar omdat ze hem ongepast vinden, en dat gevoel wint van de zin om het raadsel af te maken. Daarmee wordt zwarte humor een ongewoon gevoelige proef: alleen wie beide helften bij elkaar houdt, komt erdoor.

Willinger en collega's legden deelnemers in 2017 een reeks zwarte cartoons voor en vroegen hoe goed ze die begrepen en hoezeer ze ervan genoten. Wie op allebei hoog scoorde, deed het beter op intelligentietests en liet tegelijk een lagere mate van agressiviteit zien. Niet hoger. Lager.

Het loont om het onderwerp los te zien van het mikpunt. Zwarte humor beschrijft waar een grap over gaat; een scherpe humorstijl beschrijft ten koste van wie hij gaat. Ze kunnen elkaar in één zin tegenkomen, maar het zijn geen twee namen voor hetzelfde, zoals de tekst over zwarte humor uitgebreider uiteenzet.

Waarom het andersom niet opgaat

Marieke leest drie boeken per maand en op haar werk kennen ze haar als degene die de gevolgen eerder doordenkt dan de rest. Aan tafel met vrienden pakken haar grappen echter niet. Ze komen drie seconden te laat, of ze verpest ze vooraf zelf met “het is vast onzin, maar...”.

Er ontbreken haar drie dingen die met denkvermogen nauwelijks iets te maken hebben. Het eerste is volume. Grappige zinnen ontstaan bij bosjes en de meeste zijn zwak; wie ze nooit hardop uitspreekt, heeft niets om uit te kiezen en komt er ook niet achter welke werkte en waarom.

Het tweede is lef. Een clou is een publieke weddenschap, en de stilte na een mislukte grap duurt in je hoofd veel langer dan in werkelijkheid. Wie dat risico niet wil lopen, heeft de zin wel in zijn hoofd maar slikt hem in, en staat bij de omgeving daarna bekend als iemand die geen grappen maakt.

Daar komt iets bij wat humor onderscheidt van de meeste andere prestaties van het verstand. Een vergelijking los je alleen aan je bureau op en je weet dat hij klopt, ook al keek er niemand mee. Bij een grap geeft het publiek het cijfer, meteen en hardop, en aan dat oordeel verander je niets. Een snel hoofd maakt dus het halffabricaat; het eindproduct ontstaat pas uit de reactie van anderen.

En dan is er nog het aanvoelen van de ruimte. Dezelfde zin trekt de avond met oude vrienden op gang en blijft bij een lunch met een nieuwe klant in de lucht hangen. Dat deel redt zelfs het snelste hoofd niet, want het draait niet op snelheid maar op aandacht voor anderen. Dat je het net zo kunt oefenen als volume en lef, behandelt de tekst over hoe je grappig wordt.

De grap als hardop snel denken

Haal één geslaagde zin uit elkaar en er rolt een lijst vaardigheden uit die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben. Een deel ervan vangen tests van het denkvermogen redelijk goed, een ander deel helemaal niet.

Het bovenste deel van de tabel verklaart waarom bij Greengross en Miller dat verband eruit kwam. Het onderste verklaart waarom het niet sterker uitviel.

Bij het werkgeheugen is het extra de moeite waard om stil te staan. Wil de clou aankomen, dan moet je beide versies van de zin even tegelijk in je hoofd houden, de verwachte en de andere. Wie moe of boos is, heeft die capaciteit niet vrij, en daarom werkt humor bij mensen midden in een ruzie of na een doorwaakte nacht niet, noch als productie, noch als ontvangst.

En nu eerlijk: wanneer had je voor het laatst een kant-en-klare clou in je hoofd en zei je hem niet? Wat hield je tegen? Of dat nu was omdat hij niet goed genoeg was of omdat je de mensen om je heen niet vertrouwde, het zegt aardig wat over welk onderdeel bij jou achterloopt.

Signaal, geen diploma

Grappigheid laat zich lezen als een signaal. Wie regelmatig de clou raakt, laat en passant zien dat het bij hem snel vonkt, dat hij meerdere lezingen van één situatie vasthoudt en dat hem niet ontgaat wat er in de ruimte gebeurt. Het is informatie, geen certificaat: het zegt iets over waarschijnlijkheid, niet over de concrete persoon tegenover je.

De omgekeerde richting is verraderlijker en verdient het om ronduit gezegd te worden. Niet grappig zijn is geen teken van domheid. Massa's mensen zijn alleen op schrift grappig, in korte berichten, waar ze op de tweede lezing kunnen wachten. Anderen zijn om te gieren binnen hun eigen vakgebied, waar de clou steunt op dingen die een handjevol mensen begrijpt, en in het café blijft daar niets van over.

Het duidelijkst zie je het aan een vreemde taal. Wie naar een ander land verhuist, raakt zijn humor als eerste kwijt en krijgt hem als laatste terug, want de clou steunt op nuances van woorden en op wat daar iedereen kent. Een jaar of twee komt zo iemand over als een serieus mens zonder vonk, terwijl er in zijn hoofd niets is veranderd. Alleen het register dat hij tot zijn beschikking heeft is veranderd.

Ten derde is er het verschil tussen maken en waarderen. Iemand vertelt bijna nooit grappen maar lacht als eerste en het hardst van de hele ruimte, omdat hij de tweede lezing eerder vindt dan de rest. Van buitenaf lijkt hij humorloos. In werkelijkheid lost hij dezelfde opgave op, hij levert hem alleen niet hardop in.

In welke hoek jouw manier van grappen maken meestal valt, beschrijven vier stijlen die verschillen in toon en in waar ze op mikken: het overzicht staat in de tekst over humorstijlen, en een indicatieve plaatsing geeft de korte humorstijlentest. Geen van beide zegt iets over hoe slim je bent. Ze zeggen iets over een gewoonte die je door de jaren heen hebt gekweekt, en gewoontes laten zich bijstellen.

Probeer aan de volgende gezamenlijke tafel op één ding te letten. Niet op wie het meest praat, maar op wie een halve seconde eerder dan de rest begint te lachen. Die persoon wachtte meestal niet op de clou, die kwam er zelf uit.