Imposter-syndroom en perfectionisme: de cirkel die zich sluit

Sander heeft de presentatie voor de vijfde keer herschreven. De laatste versie sloot hij om één uur 's nachts af, 's ochtends gaf hij hem, en de directeur zei achteraf dat het precies goed was. Sander bedankte hem en speelde op weg naar de lunch slide zeven nog eens af, waar een andere grafiek op had moeten staan.

's Middags zette hij een notitie in zijn agenda: de volgende keer meer tijd inruimen. Niet omdat de presentatie mislukt was. Juist omdat hij geslaagd was en hij dat voor zichzelf niet anders kon verklaren dan met die vijf versies.

Hier komen twee dingen samen die bijna iedereen apart kent: eisen die niet te halen zijn en de stille twijfel of je er wel voor deugt. Samen leveren ze echter geen som op, maar een cirkel. En die cirkel sluit zich juist op het moment dat het werk lukt.

De cirkel die zichzelf sluit

Het gevoel dat je een plek bezet die je niet toekomt, beschreven de psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes in 1978. Clance voegde er later een terugkerende volgorde aan toe die mensen met dit patroon elke keer opnieuw doorlopen. Het gaat niet om een diagnose of een stoornis, eerder om een uitgesleten pad waarover gedachten lopen omdat ze er al zo vaak over liepen.

Het rare zit in de laatste regel. De cirkel draait namelijk niet door mislukkingen, maar ondanks de successen, want elke ronde eindigt met een goed resultaat en bewijst toch niets. De verdienste wordt in de laatste fase omgeboekt, op de rekening van je kunnen komt dus nooit iets te staan, en de volgende opdracht treft je op dezelfde startlijn aan als de vorige.

Het onverwachte is bij wie dit gebeurt. Een echte bedrieger heeft zo'n cirkel niet, want die vreest ontmaskering concreet en zakelijk, niet om één uur 's nachts boven een afgerond werkstuk. Het meldt zich juist bij mensen bij wie de resultaten zich opstapelen, en hoe meer er zijn, hoe meer er weg te verklaren valt. Een promotie of een compliment verzacht de twijfel daarom zelden: het verhoogt vooral het aantal dingen dat verantwoord moet worden.

Hoe verbreid het verschijnsel is, wordt heel verschillend geschat. Een systematisch overzicht van 62 studies (Bravata en collega's, 2020) vond cijfers van negen tot tweeëntachtig procent, afhankelijk van wie de auteurs bevroegen en waarmee ze maten; met één universeel getal valt dus niet te werken. Met zekerheid is alleen te zeggen dat het patroon veelvoorkomend is en blijft hangen bij mensen die resultaten achter zich hebben.

Waar het perfectionisme de cirkel binnenkomt

Perfectionisme is niet één eigenschap en de psychologie meet het allang niet meer als één grootheid. Aan de ene kant staan hoge persoonlijke standaarden, oftewel de eis aan de kwaliteit van het werk dat je aflevert. Aan de andere kant de perfectionistische zorgen: de angst voor de fout, de twijfel aan de eigen prestatie en de gevoeligheid voor hoe het resultaat in andermans ogen uitpakt. Een brede blik op beide onderdelen biedt de tekst over wanneer perfectionisme een geschenk is en wanneer een vloek.

In de beschreven cirkel stapt vooral dat tweede onderdeel binnen, en wel twee keer: aan het begin, waar het de lat zo hoog legt dat die zelfs op een uitstekende dag niet te halen is, en aan het eind, waar het beslist hoe het afgeronde werk gelezen wordt.

De taakverdeling tussen die twee is behoorlijk precies. Het perfectionisme bepaalt waar de lat ligt. De twijfel aan jezelf bepaalt wat het betekent dat je eroverheen bent. Zonder die twijfel zou een succes een succes blijven, alleen dan behaald onder strengere eisen dan bij anderen.

Het einde van de cirkel heeft daarbij drie verschillende gedaanten, afhankelijk van waarheen de verdienste wegvloeit. De een heeft het gevoel dat zijn werkelijke kunnen kleiner is dan het van buiten lijkt, en bereidt zich daarom met marge voor, zodat het niet uitkomt. Bij de ander blijft het succes niet op de rekening staan, omdat hij het meteen kleiner maakt en de lat verlegt. En weer een ander ziet achter het resultaat gunstige omstandigheden, een goede timing of een milde commissie. Vakmatig heten die drie het bedriegersgevoel, het wegwuiven van succes en geluk en omstandigheden: drie bronnen van hetzelfde patroon, die de tekst over wat het imposter-syndroom is uitgebreider uit elkaar haalt.

Zwoegen of uitstellen

De reactie op de spanning in de derde fase heeft twee gebruikelijke varianten en van buiten lijken ze elkaars tegendeel. Vanbinnen doen ze hetzelfde.

Sander hoort bij de eerste. Extra tijd geeft hem een gevoel van controle, dus de versies stapelen zich op tot de deadline op is. Het afgeleverde werk is meestal goed, alleen stijgt de prijs ervan, en met de prijs de verklaring waarom het weer niets bewijst over kunnen. Wanneer de voorbereiding bovendien een verzekering tegen ontmaskering wordt, komt de grens dichterbij waarachter het geen vermoeidheid meer is maar uitputting. Hoe uit die verzekering een weg richting opbranden ontstaat en waar je hem eerder kunt stoppen, behandelt de tekst over imposter-syndroom en burn-out.

Anouk hoort bij de tweede. Ze opent de opdracht, kijkt naar de eerste alinea, bedenkt dat ze het zo niet kan inleveren, en sluit het bestand. Aan het werk gaat ze pas als er zo weinig uren over zijn dat er voor zorg over kwaliteit geen plek meer is en het er alleen nog om gaat of er überhaupt een resultaat komt. Het uitstel fabriceert en passant bescherming, want iets wat niet af is, valt niet te beoordelen. Het verband tussen hoge eisen en het voor zich uit schuiven haalt de tekst over perfectionisme en uitstelgedrag uit elkaar.

Niemand hoort trouwens voorgoed bij één variant. Sander stelt ook uit, alleen bij dingen die niemand te zien krijgt, en Anouk bereidde zich drie weken lang voor op de verdediging van haar scriptie. Meestal beslist hoeveel er op het spel staat: bij een kleine opdracht wint het uitstel, bij een grote de voorbereiding zonder einde.

Beide wegen eindigen bij dezelfde verklaring: het succes toegeschreven aan vijf versies of aan de druk van de laatste uren, en niets in handen dat op het conto van het eigen kunnen kan worden bijgeschreven. De volgende opdracht is voor allebei even onzeker als de vorige.

Waarom vijfennegentig procent voor de een te weinig is en voor de ander bewijs

Stel je een afgerond stuk werk voor dat objectief vijfennegentig van de honderd punten zou krijgen. Bij perfectionistische zorgen gaat de aandacht meteen naar de vijf die ontbreken. Het is geen bescheidenheid en geen wens om beter te worden: het afgeronde werk heeft een gebrek, en het gebrek overstemt de rest.

Bij het imposter-patroon gebeurt er echter nog iets. Die vijf procent zijn geen tekort in het werk, maar een document over jouw persoon: hier zie je hoe het werkelijk zit. En de resterende vijfennegentig zijn geen tegenbewijs, want dat deel wordt verklaard door de voorbereiding, door de tijd of doordat de opdracht je toevallig lag. Het ene deel van het resultaat gaat over jou, het andere over de omstandigheden.

Die ongelijkheid houdt de cirkel betrouwbaarder draaiende dan welke fout ook. Een fout zou te herstellen zijn. Een verklaring waarin elk goed resultaat ergens anders heen vloeit en elk slecht resultaat bij jou blijft, niet: die gaat niet over het werk maar over de manier waarop erover verteld wordt.

Eerlijk is het om erbij te zeggen dat hoge eisen op zichzelf geen probleem zijn. De constructeur die de belasting voor de derde keer narekent, of de corrector die op de laatste pagina de typefout vindt, doen hun werk precies zoals het hoort. Het verschil zit niet in de hoogte van de lat, maar in wat er gebeurt nadat je eroverheen bent: of je het resultaat bijschrijft of het meteen ergens heen afbuigt.

Een rechtstreekse vraag: wanneer heb je voor het laatst iets ingeleverd met het gevoel dat het af was? Niet met de opluchting dat het te laat was voor aanpassingen, maar met de rust dat dit het is. Als je zo'n moment uit het afgelopen halfjaar niet weet, is dat geen reden tot alarm, maar wel een gegeven waarmee te werken valt.

Waar de cirkel te doorbreken is

Het advies om de lat lager te leggen klinkt logisch en werkt meestal niet, want het neemt iets weg waar iemand zich op laat voorstaan. Effectiever is de eisen met rust laten en ingrijpen in die fasen van de cirkel waar over de uitleg wordt beslist.

Een plafond op de voorbereiding

Bepaal vooraf hoeveel tijd de taak krijgt en stop als die op is, ongeacht je gevoel. Extra werk tilt de kwaliteit meestal niet meer omhoog, het sust alleen de spanning even, en leert die tegelijk om zich de volgende keer opnieuw te melden. Onaangenaam is dat ongeveer twee keer, daarna went het. Bij de uitstelvariant werkt hetzelfde plafond andersom: een vast begin in plaats van een vast einde.

Schrijf je “goed genoeg” op zolang je rustig bent

Zet voor je begint in één zin op papier waaraan voldaan moet zijn om de taak af te noemen. Drie argumenten, één tabel, tien slides. Een vooraf opgeschreven criterium rekt tijdens het werk niet op, terwijl een criterium in je hoofd bijna altijd oprekt, en wel precies zoveel als er nog tijd over is.

Schrijf de weg bij het resultaat

Noteer bij elk afgerond ding drie stappen die ertoe leidden: hoeveel versies, wat je moest oplossen, wat je besloot. Een afgerond resultaat ziet er namelijk ook voor jezelf eenvoudig uit, want de weg ernaartoe is er niet aan af te zien. Staat die weg op papier, dan houdt de zin “er was niets moeilijks aan” voor je eigen ogen geen stand.

Het vierde is geen techniek maar een gesprek. Een uitgesproken twijfel krimpt, een onuitgesproken groeit, en bijna elke keer blijkt dat degene die je voor de zekere hield dezelfde twijfel kent. Verdere aanpakken, die rechtstreeks op de afzonderlijke bronnen mikken, verzamelt de tekst over hoe je het imposter-syndroom kunt overwinnen.

Wil je weten welke van de drie bronnen bij jou het hardst spreekt, dan geeft de oplichterssyndroomtest een indicatief beeld. Hij heeft eenentwintig vragen en kost een paar minuten. Het is geen diagnostiek, alleen materiaal om jezelf te observeren. Het verschil tussen “ik ben bang dat ze het aan me zien” en “een succes wordt bij mij nooit bijgeschreven” verandert wel degelijk wat het eerst zin heeft om te proberen.

Sander gunt zichzelf een halfjaar later voor een presentatie twee versies en één avond, geen vijf versies en drie nachten. Slide zeven is nog steeds een beetje anders dan hij zou willen. Het verschil is dat hij dat nu over de slide zegt, niet over zichzelf.