Omgaan met cholerische mensen: wat werkt en wat escaleert

Hoe vaak heb je midden in een ruzie al eens de zin “Doe eens rustig” gebruikt? En hoe vaak werkte dat?

Die zin hoort bij de betrouwbaarste manieren om een cholerisch type nog een tandje hoger te jagen. Hij hoort er namelijk iets anders in dan wat je zegt: niet “ik ben hier bij je”, maar “je reactie is overdreven en ik oordeel over je”. Wie met een opvliegend mens samenleeft of samenwerkt, ontdekt meestal dat de helft van de branden thuis en op kantoor pas ná de eerste vonk ontstond, uit de poging om te blussen.

Wat er in een cholerisch type eigenlijk gebeurt

Volgens Hans Eysenck, die de oude hippocratische namen in de jaren zestig verbond aan twee meetbare assen, is het cholerische type een labiele extravert. In zijn werk uit 1967 koppelde hij dat aan de snelheid waarmee de alarmreactie van het lichaam bij iemand aanslaat. Vereenvoudigd: sommige zenuwstelsels slaan eerder en heftiger aan dan andere, en de eigenaar van zo'n zenuwstelsel beslist niet of hij reageert. Hij is al aan het reageren.

Het praktische gevolg kent iedereen die zo iemand van dichtbij kent. De uitbarsting is fel, maar kort. Een cholerisch type vliegt binnen twee zinnen uit de bocht en heeft twintig minuten later een schone lei, want de spanning heeft een weg naar buiten gevonden. Degene die tegenover hem stond, loopt echter weg met een klap die hij de volgende drie dagen nog voelt.

Daaruit komen de meeste misverstanden rond een cholerisch karakter voort. Een cholerisch type ziet zijn uitbarsting niet als een conflict, maar als de manier waarop de zaak van tafel komt; een onafgehandelde kwestie brandt bij hem harder dan een felle woordenwisseling. Doet hij de volgende dag alsof er niets is gebeurd, dan is dat geen schijnheiligheid en geen manipulatie. Voor hem is er werkelijk niets gebeurd.

Het is goed te weten hoe lang die golf duurt. Het lichaam heeft ongeveer twintig tot dertig minuten nodig om uit het alarm terug te komen, en al die tijd doet argumentatie er niet toe, want de aandacht staat in de spaarstand. Wat je in de eerste drie minuten ook zegt, de ander onthoudt het toch niet. Daarom loont het om de inhoud naar de andere kant van die grens te verplaatsen en op het hete moment alleen te regelen wat er daarna gaat gebeuren.

Het tweede dat de omgeving vaak over het hoofd ziet: onder langdurige druk heeft een cholerisch type een kortere lont. Een kleinigheid waar hij in een rustige week zonder met zijn ogen te knipperen overheen zou stappen, maakt hem kwaad, dus een ruzie over een verkeerd geparkeerde auto hoeft niet over de auto te gaan, maar over drie maanden werken op de grens van wat hij aankan. Het verontschuldigt niets, maar het verandert wel waar je in het gesprek beet kunt pakken.

Ga eens na: hoeveel van de uitbarstingen die je de afgelopen maand hebt opgevangen, bleken een week later belangrijk? Bij een cholerisch type is het antwoord onaangenaam laag, en juist dat is de sleutel om zijn scherpe zinnen niet meer gewicht te geven dan ze hebben.

Wat de situatie gegarandeerd verergert

Escaleren is de eerste doodlopende weg. Antwoord je op een stemverheffing met een stemverheffing, dan schakelt een cholerisch type naar de modus die hij het best kent, en daarin is hij thuis; hem op zijn eigen veld overtroeven lukt bijna niemand.

De tweede valkuil is de omgekeerde. Altijd en in alles toegeven lijkt op vrede, maar het werkt anders uit dan je verwacht. Iemand die nooit nee zegt, ziet een cholerisch type na verloop van tijd niet meer als gesprekspartner. Tegenintuïtief, maar in de praktijk telkens bevestigd: wie zich zakelijk en zonder geschreeuw opstelt, krijgt van een cholerisch type meer ruimte dan wie steeds voor hem uitwijkt.

En dan zijn er formuleringen die op een verhit moment gewoon niet thuishoren:

• “Doe eens rustig.” Versterkt het gevoel dat de ander niet serieus neemt waar het om gaat.
• Een karakterdiagnose midden in een geschil, in de trant van “jij bent nu eenmaal cholerisch”, verplaatst het onderwerp van het probleem naar de persoon.
• Oude koeien uit de sloot halen. Een cholerisch type behandelt één kwestie; leg je er vijf voor hem neer, dan begint hij ze allemaal te bevechten.
• Zwijgen als antwoord. Hij ziet het als minachting, niet als pauze, tenzij je erbij zegt wanneer je terugkomt.

Wat wel werkt

Laat de golf zijn gang gaan. De eerste paar minuten zijn fysiologie, geen argumentatie, dus een zakelijk antwoord komt op dat moment toch niet aan. Het volstaat om te blijven, je blik niet af te wenden en geen commentaar op de vorm te geven.

Stap daarna over op de inhoud. Een cholerisch type reageert beter op inhoud en op concrete cijfers dan op een beschrijving van hoe jij je voelt, tenminste in de eerste minuut. Probeer in plaats van “zo praat je niet tegen mij” eens: “de deadline is vrijdag, vandaag redden we de voorbereiding niet, ik moet beslissen wat eruit gaat”. Je hebt hem een taak gegeven, en dat is zijn natuurlijke omgeving.

Benoem een grens rustig en één keer. “Zo ga ik dit gesprek niet voeren, ik kom over een half uur terug” is een zin die werkt, mits je daarna ook echt weggaat en ook echt na een half uur terugkomt. Een grens zonder gevolg is alleen een klacht.

Vervelende zaken behandel je pas als de golf is weggeëbd. Het liefst de volgende dag en in één keer, niet druppelsgewijs. En laat hem het laatste woord wanneer het maar kan. Een cholerisch type voor een voldongen feit zetten betekent dat hij er uit principe tegenin gaat, ook al zou hij het anders eens zijn geweest.

Het meeste van wat je kunt doen, past bovendien in één anders geformuleerde zin. Het verschil tussen de volgende paren lijkt cosmetisch en beslist in de praktijk of het gesprek doorgaat of dat het een volgende ronde wordt.

Nog iets helpt meer dan je zou verwachten: weten hoe jij zelf reageert. Een melancholisch type speelt een scherp woord een week lang in zijn hoofd af, een flegmatisch type trekt zich terug in stilte en een tweede cholerisch type gooit er nog een schep bovenop. Onze temperamenttest telt 24 vragen en kost ongeveer vier minuten; je eigen typische reactie leren kennen is meestal nuttiger dan de ander nog verder bestuderen.

Een cholerisch type als baas, partner en ouder

De baas die in een overleg zijn stem verheft

Ruben geeft leiding aan een team van tien en hoort dinsdagochtend dat de klant de deadline een week naar voren heeft gehaald. Binnen een minuut verkondigt hij dat het zo niet werkt en noemt hij met naam en toenaam de collega die haar stukken vrijdagavond had ingeleverd. De helft van de aanwezigen kijkt naar de tafel.

Wat op zo'n moment werkt: laat hem zijn zin afmaken en vraag dan naar de volgende stap. “Wat schuiven we op zodat het vrijdag lukt?” Een vraag naar de oplossing geeft hem richting en haalt het onderwerp tegelijk weg bij de personen. Feedback op de toon bewaar je tot de middag en geef je onder vier ogen, concreet en zonder te generaliseren: niet “je schreeuwt altijd tegen ons”, maar “toen de naam van Janneke viel, stopte ze met vragen stellen, en dat gaan we vrijdag missen”.

Een cholerische baas heeft bovendien meestal een hekel aan lange inleidingen. Begin bij de conclusie, vul twee zinnen context aan en zeg wat je van hem wilt. Hoe de afzonderlijke karakters in het werk op hun plek vallen, staat in het stuk over temperament op het werk.

De partner die aan tafel ontploft

Thuis is het grootste probleem het ongelijke herstel. Hij is na twintig minuten weer in orde, jij niet. Wat werkt is een afspraak die je in een rustige periode maakt, niet midden in een conflict: wie een pauze nodig heeft, zegt dat hardop inclusief het tijdstip waarop hij terugkomt, en de ander respecteert die.

Nuttig is ook om in één zin en zonder verwijt te benoemen wat er na een ruzie met jou gebeurt. “Jij bent er meteen klaar mee, ik draag het tot de ochtend mee.” Een cholerisch type heeft dat vaak niet door, want hij gaat van zichzelf uit. Meer over welke combinaties waar schuren, staat in het artikel over temperamenten in relaties.

De ouder die bij het huiswerk ontploft

Een cholerische ouder wil zijn kind meestal niet bang maken, hij wil klaar zijn. Alleen hoort het kind niet “laten we dit afmaken”, het hoort het volume, en bij een gevoeliger kind is de avond daarmee voorbij. Het helpt om vooraf af te spreken wie het huiswerk begeleidt, en om op het moment dat de stem stijgt drie minuten naar een andere kamer te gaan.

Het tweede is het excuus. Een cholerisch type is geneigd dat over te slaan, want in zijn hoofd is de zaak al gesloten. Een korte zin als “ik ging te ver, dat rekenen deed je goed” doet meer voor de band dan de belofte dat het nooit meer gebeurt.

Waar het temperament ophoudt en het probleem begint

Dit is een grens waarover niet wordt onderhandeld. Een felle reactie, een luide manier van doen of ongeduld zijn een beschrijving van karakter. Iemand vernederen waar anderen bij zijn, dreigen, spullen kapotmaken, angst om thuis te komen of om naar het maandagoverleg te gaan, hoort in een volstrekt andere categorie thuis en vindt in temperament geen excuus.

De zin “zo ben ik nu eenmaal” beschrijft een neiging, geen lot. De neiging om op te vlammen is aangeboren en daar valt mee te werken, maar wat iemand doet in die vijf seconden tussen prikkel en woord, is zijn eigen verantwoordelijkheid. In hoeverre een karakter überhaupt te veranderen valt, staat in het aparte stuk over de vraag of je je temperament kunt veranderen.

Beweeg je je thuis of op het werk rond iemand aan wiens reacties je afmeet wat je mag zeggen, dan gaat het niet meer om het samenleven van twee karakters. Het verschil tussen een scherp mens en een gevaarlijk mens herken je aan wat er gebeurt als je nee tegen hem zegt. Waar het antwoord angst is, is het tijd om een deskundige te zoeken, niet om een betere gesprekstechniek. Een uitgebreide beschrijving van dit karakter inclusief zijn sterke punten staat in het portret van het cholerische temperament.