Grażyna w niedzielę wieczorem przegrała z synem partię gry planszowej, w której chodzi o odkrycie ukrytej reguły. Kuba wpadł na nią po trzech ruchach. Ona w tym czasie dopiero układała karty w rzędzie, żeby w ogóle cokolwiek w nich dostrzec.
W poniedziałek rano siedzieli przy tym samym stole nad krzyżówką i Kuba utknął na dawnej broni na sześć liter. Grażyna wpisała ją, nie podnosząc wzroku znad kubka.
Wygląda to na dwie niezwiązane sceny, jedną trochę upokarzającą, drugą trochę zwycięską. A to jedna i ta sama historia o tym, co z głową robi wiek. Inteligencja nie ma bowiem jednej krzywej. Ma co najmniej dwie i każda biegnie w inną stronę.
Dwie inteligencje, dwie krzywe
Raymond Cattell w 1963 roku zaproponował, że za ogólną zdolnością rozumowania nie stoi jedna rzecz, tylko dwie. Inteligencja płynna to umiejętność poradzenia sobie z czymś zupełnie nowym: znalezienia reguły w ciągu symboli, utrzymania w głowie trzech warunków naraz, przestawienia się na inny sposób rozwiązania, gdy pierwszy prowadzi donikąd.
Inteligencja skrystalizowana to z kolei cały zapas zebrany przez życie i odłożony na później. Słownictwo, wiedza o faktach, sprawdzone sposoby działania, wyczucie tego, co w danej dziedzinie zwykle się sprawdza. John Horn rozwinął z Cattellem ten podział w 1966 roku w model, z którego wychodzą także dzisiejsze testy. Późniejsze prace, zwłaszcza obszerna analiza Johna Carrolla z 1993 roku, pokazały, że składników jest w rzeczywistości więcej i układają się w piętra. Para płynna i skrystalizowana pozostała jednak najbardziej użytecznym zgrubnym podziałem, głównie dlatego, że te dwie rzeczy zachowują się z wiekiem odwrotnie.
Timothy Salthouse w 2009 roku podsumował dane z dużych grup dorosłych i znalazł w nich obraz cytowany do dziś: wyniki w zadaniach na rozumowanie o nowym materiale, na pamięć i na szybkość przetwarzania osiągają szczyt gdzieś między dwudziestką a trzydziestką, a potem powoli spadają. Słownictwo i wiedza rosną natomiast dalej, u wielu osób jeszcze po sześćdziesiątce.
Kuba nie odkrył więc reguły gry dlatego, że jest mądrzejszy od mamy. Odkrył ją, bo ma dwadzieścia dziewięć lat i w tym właśnie jego głowa jest teraz w najlepszej formie. Grażyna z kolei nie zgadła dawnej broni przypadkiem: ma za sobą trzydzieści lat więcej czytania, krzyżówek i rozmów. Oba składniki, razem z tym, które zadania mierzą który, dokładniej omawia tekst o tym, czym jest inteligencja płynna i skrystalizowana.
Ten obraz ma jednak haczyk, na który zwraca uwagę sam Salthouse. Większość danych powstaje tak, że w jednym momencie porównuje się ze sobą ludzi w różnym wieku. Kiedy badacze śledzą jedną grupę wielokrotnie przez dziesięciolecia, spadek wychodzi później i łagodniej. Część tego, co w jednorazowym porównaniu wygląda na starzenie się, to różnica pokoleń: James Flynn w 1987 roku udokumentował, że surowe wyniki testów rosły w XX wieku w wielu krajach. Dzisiejszy siedemdziesięciolatek chodził do szkoły w zupełnie innej epoce, w PRL-u, z innym programem i bez doświadczenia z testami, które dzisiejszy trzydziestolatek zna ze sprawdzianu szóstoklasisty i egzaminu gimnazjalnego. Porównuje się więc po części dwie epoki, a nie dwa etapy życia tej samej osoby.
Dlaczego setka w każdym wieku znaczy coś innego
Oto rzecz, która zaskakuje prawie każdego, kto kiedykolwiek miał mierzone IQ. Twój wynik nie jest liczbą rozwiązanych zadań. To pozycja wśród rówieśników.
Współczesne testy posługują się tak zwanym IQ dewiacyjnym. Bierze się rozkład wyników w Twojej grupie wiekowej, jego środek dostaje wartość 100, a odległość od środka wyraża się w odchyleniach standardowych, na najpopularniejszej skali po 15 punktów. Mniej więcej 68% ludzi mieści się wtedy w przedziale 85-115, około 2% przekracza 130 i podobnie mały odsetek jest poniżej 70. To nie odkrycie, tylko matematyczna konsekwencja tego, jak buduje się wynik. Jak dokładnie, wyjaśnia tekst o tym, co oznacza przeciętne IQ.
Dla wieku wynika z tego jedno. Normę liczy się osobno dla każdej grupy wiekowej, więc przesuwa się razem z Tobą. Dwudziestopięciolatek i siedemdziesięciolatek z takim samym wynikiem 100 nie rozwiązali tej samej liczby zadań w tym samym czasie. Obaj są po prostu dokładnie w środku swojego rocznika.
Ta sama osoba może więc mieć IQ w okolicach setki i w wieku trzydziestu, i sześćdziesięciu pięciu lat, choć jej surowy wynik w zadaniach matrycowych w międzyczasie spadł. Linijka przesuwa się razem z nią. Liczba nie mówi, jak szybko myślisz. Mówi, jak wypadasz na tle ludzi, którzy starzeją się razem z Tobą.
I odwrotnie: jeśli test nie ma norm wiekowych i porównuje wszystkich z jedną ogólną tabelą, starsza osoba dostanie niższą liczbę, a młodsza wyższą, nawet jeśli obie wypadły dokładnie tak, jak można się spodziewać w ich wieku. W darmowych testach online to raczej reguła niż wyjątek i warto o tym pamiętać, zanim zacznie się traktować wynik poważnie.
Co spada, co rośnie, a co trzyma się najdłużej
Zmiana z wiekiem nie jest jednym zboczem. Różne zdolności mają różny rozkład jazdy i w zwykłym dniu rozpoznasz je po zupełnie innych rzeczach.
| Zdolność | Typowy przebieg w dorosłości | Gdzie to zauważysz |
|---|---|---|
| Szybkość przetwarzania | spada najwcześniej i najbardziej płynnie, już od dwudziestki | dowcip dociera sekundę później, wolniejsza reakcja w ruchu ulicznym, zadania na czas |
| Pamięć robocza | powoli się kurczy mniej więcej od trzydziestki | trzy sprawy naraz, numer, który wylatuje z głowy w drodze do kartki |
| Rozumowanie o nowym problemie | trzyma się długo, wyraźniej słabnie dopiero w późniejszym wieku | nowy system w pracy, orientacja w obcym mieście bez mapy |
| Słownictwo i wiedza | rosną przez dziesięciolecia, u wielu osób do sześćdziesiątki i dłużej | krzyżówka, trafne słowo, wykład bez notatek |
| Osąd fachowy | rośnie z praktyką, dopóki zostajesz w zawodzie | problem rozpoznajesz, zanim zdążysz go policzyć |
| Przypominanie imion | pogarsza się wcześniej niż reszta pamięci | imię znajomego na końcu języka, twarz pamiętasz od razu |
Pierwszy wiersz myli ludzi najbardziej. Spowolnienie zaczyna się wcześniej, niż ktokolwiek by się spodziewał, ale jest tak powolne, że w codziennym życiu latami go nie widać. Najpierw zdradzają je rzeczy z tykającym limitem: testy na czas, gry, jazda w gęstym ruchu, egzaminy.
Tabela nie pokazuje za to mechanizmu wyrównującego. Doświadczona osoba zwykle nie liczy problemu od zera, tylko rozpoznaje go po wzorze, który widziała już dwadzieścia razy. Dlatego w wieku pięćdziesięciu pięciu lat może pracować lepiej na wolniejszym sprzęcie niż w wieku trzydziestu, jeśli robi coś, w czym zebrane doświadczenie da się wykorzystać.
Słabszy punkt to sytuacja dokładnie odwrotna: zupełnie nowe środowisko, w którym część skrystalizowana nie ma nic do zaoferowania. Zmiana branży po pięćdziesiątce jest trudna nie z powodu inteligencji, tylko dlatego, że zabiera przewagę i zostawia na stole wyłącznie tę część, która z wiekiem się nie poprawia. Da się to zrobić, tylko kosztuje więcej powtórek, niż podpowiadają wspomnienia ze studiów.
Jak sprawdzić, gdzie jesteś teraz
Grażynie po przegranej partii przyszło do głowy to samo, co większości ludzi po pięćdziesiątce: ile mi właściwie zostało. Pytanie jest uczciwe, tylko trudno odpowiedzieć na nie jedną liczbą.
Przed pomiarem warto wiedzieć, z kim test Cię porównuje. Indywidualne badanie u psychologa korzysta z norm wiekowych, więc odpowiada na pytanie, jak wypadasz wśród rówieśników. Orientacyjne testy online zwykle porównują wszystkich z jedną ogólną normą, więc odpowiadają raczej na pytanie, jak wypadasz wśród dorosłych w ogóle. Żadna z tych odpowiedzi nie jest zła, trzeba tylko wiedzieć, którą akurat trzymasz w ręku.
Przy temacie wieku bardziej przydaje się profil niż ogólna liczba. Różnica między tym, jak idą Ci zadania słowne, a jak matrycowe, porównuje Cię głównie z Twoim własnym wynikiem, a właśnie ta wewnętrzna różnica zmienia się z latami najbardziej.
Ciekawi Cię, które typy zadań idą Ci dziś lepiej, a które gorzej? Odpowiedź da też orientacyjny test IQ z czterema typami zadań: ciągi liczbowe i prawidłowości, zadania słowne, logiczne i matrycowe. Oprócz ogólnego wyniku pokazuje profil według typu zadań. Porównanie z innymi traktuj jako orientacyjną wskazówkę, a nie diagnozę.
Dwie praktyczne uwagi do każdego pomiaru. Rób go przed południem, a nie o jedenastej wieczorem po zmianie, bo w zadaniach z limitem czasu zmęczenie widać bardziej niż gdziekolwiek indziej. I czytaj wynik jak przedział, a nie punkt: ten sam test zrobiony trzy razy da trzy nieco inne liczby, a różnica między nimi bywa większa niż zmiana, której szukasz u siebie z ostatnich kilku lat.
Co da się zmienić, a czego nie
Najpierw ta nieprzyjemna część. Treningu, który niezawodnie podnosiłby ogólną zdolność rozumowania, nikt dotąd nie pokazał.
Daniel Simons z zespołem w 2016 roku przejrzał literaturę o programach treningu mózgu i podsumowanie było trzeźwe: ludzie poprawiają się w zadaniu, które trenują, dużo mniej w zadaniach do niego podobnych, a dowodów na przeniesienie do zwykłego życia, czyli do pracy, nauki czy codziennych decyzji, jest niewiele. Kto codziennie przez godzinę ćwiczy grę pamięciową, po miesiącu będzie lepszy w tej grze.
To samo dotyczy samych testów. Jeśli zrobisz dziesięć testów IQ pod rząd, Twój wynik wzrośnie. Nie dlatego, że przybyło zdolności, tylko dlatego, że ubyło zaskoczenia: znasz format, tempo i typowe pułapki. Ćwiczenie ma więc sens, tylko mierzy coś innego, niż się wydaje, i lepiej służy obniżeniu tremy niż przesunięciu możliwości.
Z wynikami poznawczymi w starszym wieku wiąże się nudniejsza lista:
- sen, zwłaszcza jego regularność i długość; niewyspany człowiek wypada w testach wyraźnie gorzej, niż pozwalają mu jego możliwości
- ruch, szczególnie wytrzymałościowy, który utrzymuje w formie naczynia zaopatrujące mózg
- leczenie tego, co obciąża mózg pośrednio: nadciśnienia, cukrzycy, nieleczonego niedosłuchu
- nauka czegoś złożonego i nowego, w czym znów jesteś początkujący, choćby język obcy na Uniwersytecie Trzeciego Wieku
- kontakt z ludźmi, który wymaga uwagi, pamięci i mowy jednocześnie
Żadna z tych rzeczy nie podniesie Ci IQ o punkty i nikt poważny tego nie twierdzi. Razem wpływają jednak na to, jak stromo krzywa będzie opadać i jak dobrze wykorzystasz to, co masz. Kiedy ostatnio zdarzyło Ci się być w czymś kompletnym nowicjuszem?
Kiedy spadek to powód, żeby iść do lekarza
Normalne starzenie się ma swoje znaki rozpoznawcze. Jest powolne, dotyczy głównie tempa i przypominania imion, latami utrzymuje się na podobnym poziomie i nie przeszkadza żyć tak jak dotąd. Zapominanie, gdzie leżą klucze, mieści się w tej kategorii w każdym wieku.
Inaczej wyglądają zmiany, z którymi warto pójść do lekarza:
- pogorszenie w ciągu miesięcy, a nie lat, które otoczenie często zauważa wcześniej niż sama osoba
- pamięć niedawnych zdarzeń: powtarzane pytania, zgubiony wątek wczorajszej rozmowy
- zagubienie w czynnościach, które od lat ma się w ręku, na przykład w gotowaniu według własnego przepisu albo w płaceniu rachunków
- zmiana mowy, orientacji w czasie i miejscu albo charakteru
Za takimi zmianami często stoi coś, co da się leczyć: depresja, tarczyca, skutki uboczne leków, bezdech senny, niedosłuch. Właśnie dlatego nie warto czekać i właśnie dlatego to nie jest sprawa dla żadnego testu online, tylko dla lekarza rodzinnego, a dalej dla neurologa albo psychologa klinicznego, który użyje indywidualnego testu z normami wiekowymi.
Grażyna ostatecznie żadnego pomiaru nie zrobiła. Za to zaprosiła Kubę na rewanż, a wcześniej spokojnie dwa razy przeczytała zasady gry. Wygrała. Jej inteligencja płynna nie wzrosła przez to ani trochę. Grażyna po prostu wniosła do partii coś, czego Kuba jeszcze nie ma: doświadczenie, że zasady opłaca się przeczytać, zanim siądzie się do gry z kimś szybszym.