Enneagram czy 16 typów osobowości: czym się różnią

Żaden z tych systemów nie powstał na uniwersytecie. Dziewięć typów enneagramu poskładał w latach 60. Oscar Ichazo, człowiek bez psychologicznego wykształcenia, a do pracy klinicznej przeniósł je dopiero chilijski psychiatra Claudio Naranjo. Typologia 16 typów osobowości wyrosła z pism Carla Gustava Junga, a rozwinęły ją Isabel Myers i Katharine Briggs, z których żadna nie miała dyplomu z psychologii.

To wspólne pochodzenie spoza akademii tłumaczy większość tego, co dalej: dlaczego oba systemy mierzą co innego, obiecują co innego i różnie wypadają, kiedy badacze biorą je pod lupę.

Różnica mieści się w jednym zdaniu. 16 typów opisuje, jak przyjmujesz informacje i jak dochodzisz do decyzji. Enneagram opisuje, dlaczego w ogóle robisz to w taki sposób.

Co właściwie mierzy każdy z tych systemów

Cztery osie, szesnaście kombinacji

Cała typologia 16 typów osobowości stoi na czterech parach preferencji. Skąd bierzesz energię, z ludzi czy z samotności (E/I). Czemu ufasz, przyjmując informacje: konkretnym danym czy wzorcom i możliwościom (S/N). Co decyduje przy wyborach, logika układu czy wpływ na ludzi (T/F). I jak układasz sobie świat na zewnątrz, czyli czy chcesz mieć sprawy zamknięte, czy wolisz trzymać opcje otwarte (J/P).

Kluczowe słowo brzmi preferencja, nie zdolność. Introwertyk potrafi świetnie poprowadzić dyskusję, tylko kosztuje go to więcej paliwa niż ekstrawertyka. Ktoś, kto zaczyna od logiki, bywa głęboko empatyczny, ale empatia nie jest pierwszym filtrem, przez który przechodzi informacja.

Cztery binarne wybory dają szesnaście kombinacji, każda z własnym czteroliterowym kodem. Opisy typów mówią potem o stylu: jak się uczysz, jak planujesz, co Cię wyczerpuje w rozmowie, dlaczego zaciskasz zęby przy koledze, który do każdego punktu agendy dorzuca trzy nowe możliwości.

Dziewięć typów i silnik pod spodem

Enneagram startuje z zupełnie innego miejsca. Nie pyta, czy jesteś towarzyski albo poukładany. Pyta, czego chcesz na tyle mocno, że organizujesz wokół tego życie, i jaki lęk siedzi pod tym pragnieniem. Typ nie jest tu zestawem cech. To strategia, którą zbudowałeś wcześnie przeciwko czemuś, co Cię przerażało, i której używasz długo po tym, jak zagrożenie się wyprowadziło.

Dziewięć typów dzieli się na trzy centra według emocji, na której chodzą. Obrońca, Rozjemca i Perfekcjonista pracują z gniewem i z pytaniem, kto tu właściwie decyduje. Opiekun, Zdobywca i Romantyk krążą wokół poczucia wartości i obrazu wysyłanego na zewnątrz. Analityk, Sceptyk i Odkrywca radzą sobie z niepewnością, każdy w innej walucie: wiedzą, przygotowaniem albo szybkim wyjściem w stronę czegoś przyjemniejszego. Cały system, ze skrzydłami i strzałkami, rozkładamy w przewodniku po enneagramie.

Przypomnij sobie ostatnią informację zwrotną, po której nie mogłeś zasnąć. Zabolała Cię jej treść, czy raczej to, co uznałeś, że mówi o Tobie? Drugie pytanie należy do enneagramu, nie do czterech osi.

Gdzie drogi obu systemów się rozchodzą

Konkretna scena pokazuje tę przepaść od razu. Dwie szefowe projektów mają niemal identyczny profil: obie introwertyczne, obie poukładane, obie decydują logiką. Na papierze wymienne. Aż termin oddania zaczyna się sypać.

Pierwsza w ciągu godziny przepisuje harmonogram, dochodzi, skąd wziął się błąd, i dokłada punkt kontrolny, żeby to się nie powtórzyło. Nie myśli o tym, jak wygląda. Myśli o tym, że coś zostało zrobione źle. Druga sięga po telefon, dzwoni do klienta, zanim klient zdąży zadzwonić do niej, i całe popołudnie pilnuje, żeby zespół nie wyszedł na amatorów. Ten sam kod, w spokojny dzień niemal to samo zachowanie, dwa różne silniki. Pierwsza to Perfekcjonistka, druga Zdobywczyni.

Co mówią o jednym i drugim badania

Uczciwie znaczy tutaj, że żaden z systemów nie wyjdzie z tego pochlebiony.

Typologia 16 typów ma jedną wyraźną przewagę: akademicka psychologia bada ją porządnie od dekad. Robert McCrae i Paul Costa zestawili w 1989 roku cztery dychotomie z modelem Wielkiej Piątki i wyszło im, że każda oś nieźle odwzorowuje jeden z pięciu czynników. Energia idzie za ekstrawersją, sposób postrzegania za otwartością, styl decydowania za ugodowością, a oś stosunku do świata zewnętrznego za sumiennością. Osie mierzą więc coś realnego, w dodatku coś już wcześniej znanego.

Kłopot zaczyna się z tym, co dzieje się z pomiarem później. Wyniki na każdej osi skupiają się wokół środka, zamiast piętrzyć na dwóch końcach, a na wyjściu i tak dostajesz binarną literę. Masz 60 procent w stronę T i wychodzi Ci dokładnie to samo T, co komuś z wynikiem 90. Dlatego wraca niewygodna liczba, przypomniana między innymi w przeglądzie Davida Pittengera z 1993 roku: powtórz kwestionariusz po kilku tygodniach, a mniej więcej połowie ludzi wyjdzie inny czteroliterowy kod. Ich osobowość nie drgnęła. Drgnęło zaokrąglenie.

Enneagram ma cieńszą podbudowę badawczą, choć nie tak cienką, jak sugerują czasem krytycy. Przegląd systematyczny, który w 2021 roku przygotowali Joshua Hook i współpracownicy, wykazał przyzwoitą spójność wewnętrzną kilku kwestionariuszy enneagramu oraz pewne nakładanie się typów z wymiarami Wielkiej Piątki. Ten sam przegląd bez ogródek nazwał granice: badań mało, jakość nierówna, a głębsze twierdzenia o skrzydłach, strzałkach i o dziewięciu naprawdę oddzielnych kategoriach nie mają na razie mocnego wsparcia.

Jest jeszcze problem, który enneagram nosi w sobie. Twierdzi, że opisuje motywację, której u siebie zwykle nie widzisz, a potem musi o tę motywację zapytać wprost w kwestionariuszu. Kto nie chce przyznać się do własnego głównego lęku, nie przyzna się do niego również w pytaniu numer 23. Stąd tylu ludzi ląduje na typie, którym chcieliby być.

Praktyczny wniosek brzmi w obu przypadkach tak samo. Traktuj wynik jak hipotezę do sprawdzenia na własnym tygodniu, nie jak diagnozę. To zresztą tłumaczy, czemu opisy typów bywają przydatne tam, gdzie statystyka kuleje: dobrze napisany profil daje Ci język na coś, na co nie miałeś słów, a z językiem da się już pracować.

Gdzie systemy się spotykają (i czemu to nie są sztywne przypisania)

Poniższa tabela ma charakter orientacyjny. Nie pochodzi z żadnej zwalidowanej tablicy przeliczeniowej, bo taka nie istnieje. Odbija wzorce, które regularnie wracają w ankietach społeczności i w doświadczeniu praktyków, więc czytaj ją jako notatkę o tym, co bywa częste, a nie o tym, co jest prawdą o Tobie.

Tę tabelę da się czytać na dwa sposoby i tylko jeden z nich na coś się przydaje. Bezużyteczny: „wyszło mi ENTJ, więc muszę być Ósemką albo Trójką". Użyteczny: „wyszło mi ENTJ i opis Ósemki coś we mnie porusza, sprawdzę więc, czy naprawdę napędza mnie kontrola nad własnymi decyzjami, czy jednak potrzeba sukcesu".

Skąd biorą się tak luźne przecięcia? Każda z czterech osi opisuje widoczną formę, a typ enneagramu opisuje powód. Introwertyk może być Analitykiem, który wycofuje się, żeby chronić ograniczony zapas mocy, albo Romantykiem, który wycofuje się, bo i tak nikt tego nie rozumie. Z zewnątrz dwie podobne sceny. W środku dwie historie bez wspólnego punktu.

Odwrotny przypadek myli jeszcze bardziej. Dwie osoby z tym samym typem enneagramu potrafią nosić kody, które nie są do siebie ani trochę podobne. Sceptyk zawsze boi się utraty oparcia, tylko jedna wersja odpowiada na to ostrożnością i regułami, a druga wchodzi prosto w zagrożenie i wypada niemal zaczepnie. Identyczna motywacja, przeciwne końce skali stylu.

Po które narzędzie sięgnąć i kiedy

Po 16 typów sięgaj wtedy, gdy pytanie dotyczy formy i otoczenia. Wchodzisz do nowego zespołu i chcesz zrozumieć, dlaczego kolega pisze dziesięciozdaniowe wiadomości tam, gdzie starczyłoby jedno zdanie. Rozważasz stanowisko, na którym decyzje zapadają w biegu. Budujesz grupę i musisz wiedzieć, kto potrzebuje ciszy, a kto rozkręca się dopiero w sporze. Przy takich pytaniach test 16 typów osobowości zaprowadzi Cię dalej i szybciej.

Enneagram zostaw na chwile, w których coś raz po raz stawia Cię w tym samym punkcie. Trzecia praca, znowu wypalenie po pół roku. Ta sama kłótnia z partnerem, tylko słownictwo inne. Uporczywe wrażenie, że się starasz, a to i tak się nie liczy. Wzorzec, który przetrwał trzy różne środowiska, rzadko bierze się ze środowiska. Nasz test enneagramu ma 45 pytań i wskazuje typ rdzeniowy razem ze skrzydłem, choć każde porównanie z innymi ludźmi traktuj orientacyjnie.

Para bije każdy z tych systemów z osobna, i to nie dlatego, że dwie etykiety są dwa razy lepsze od jednej. Kod mówi, jak się do czegoś zabierasz. Typ mówi, co się dzieje, kiedy ktoś zablokuje Cię w połowie drogi. Uporządkowana, kierująca się logiką menedżerka potrzebuje jasnych planów, i to jest informacja o formie. Czy rozsypanie planu wścieka ją dlatego, że robota została spartaczona, czy dlatego, że na szali leży jej reputacja, forma nigdy nie powie.

Jedno ostrzeżenie dotyczy obu narzędzi i oba regularnie sobie na nie zasługują. Żadnego nie wolno używać jako alibi. „Jestem P, nie pytaj mnie o terminy" i „Jestem Siódemką, rutyna mnie nudzi" to dokładnie to samo zdanie, a w obu przypadkach narzędzie zostało obrócone przeciwko własnemu celowi.

Chcesz poczuć tę różnicę na sobie? Weź trzy sytuacje z ostatniego miesiąca, po których odchodziłeś rozdrażniony. Do każdej dopisz jedno zdanie o tym, co konkretnie Cię wkurzyło, i jedno o tym, czego w tamtej sekundzie broniłeś. Pierwsza kolumna zwykle opisze preferencje. Druga potrafi powtarzać się niemal słowo w słowo i właśnie na to powtórzenie wskazuje enneagram.