W zeszłą Wigilię piętnastoletnia Ola znalazła pod choinką sweter od cioci, zestaw kosmetyków od babci i słuchawki, które sama wybrała i do których wysłała rodzicom link. Do sylwestra nosiła tylko słuchawki. Sweter wylądował w szafie z metką, kosmetyki w szufladzie obok zeszłorocznych.
Prezent dla nastolatka to najtrudniejsze zadanie na całej świątecznej liście. Gust zmienia się szybciej niż rozmiar butów, a to, co w wakacje było super, w grudniu jest już obciachem. Do tego nastolatek często nie mówi, czego chce, bo sam do końca nie wie albo nie ma ochoty tłumaczyć dorosłym, dlaczego akurat to.
W tym poradniku nie ma jednego cudownego pomysłu. Jest dziesięć propozycji w trzech grupach: przeżycie ze znajomymi, coś do pasji i coś, co pomoże. Przy każdej znajdziesz, do jakiego charakteru pasuje, bo dwoje szesnastolatków może się od siebie różnić tak samo jak ich rodzice.
Najpierw zapytaj. To naprawdę działa
Element zaskoczenia jest miły, ale badania mu nie sprzyjają. Francesca Gino i Francis Flynn w 2011 roku w serii pięciu eksperymentów pokazali, że obdarowani bardziej cenią prezenty, o które sami poprosili, i uważają je nawet za bardziej przemyślane. Darczyńcy widzą to odwrotnie i sądzą, że własny pomysł ucieszy bardziej. Zaskakujący dodatek: uczestników ich badań pieniądze ucieszyły jeszcze bardziej niż wymarzona rzecz.
U nastolatków działa to podwójnie. Nie musisz pytać wprost „co chcesz pod choinkę”, bo w odpowiedzi często dostaniesz tylko wzruszenie ramion. Zapytaj raczej, co by sobie kupił, gdyby miał dodatkowe dwieście złotych, albo o czym teraz gada cała klasa. Odpowiedź powie Ci więcej niż niejeden katalog.
A jeśli zapytać się nie da, obserwuj, na co poświęca czas z własnej woli. Nie to, co powinien robić, tylko to, do czego wraca, kiedy nikt go nie pogania. Tam leżą najlepsze prezenty.
Przeżycie ze znajomymi
W okresie dorastania środek ciężkości przesuwa się z rodziny na rówieśników. Prezent, który można wykorzystać razem z paczką, często trafia lepiej niż rzecz. Cindy Chan i Cassie Mogilner w 2017 roku ustaliły też, że prezenty w formie przeżyć wzmacniają relację między darczyńcą a obdarowanym bardziej niż przedmioty, i to nawet wtedy, gdy darczyńca nie przeżywa ich razem z nim. Nastolatek zapamięta, kto mu załatwił ten koncert.
- 1. Dwa bilety na koncert albo festiwal. Dwa, nie jeden. Drugi odda przyjacielowi i tym samym podwoi cały prezent. Pasuje do każdego, kto ma ulubiony zespół, bez względu na gatunek.
- 2. Wejściówka dla paczki. Escape room, ścianka wspinaczkowa, park trampolin albo kręgle dla czterech osób. Idealne dla tych, którzy lubią rywalizację i muszą się ruszać.
- 3. Dopłata do wakacyjnego wyjazdu. Obóz, spływ kajakowy, wyjazd w góry ze znajomymi. Pod choinkę włóż kopertę ze zdjęciem miejsca i kwotą. Najlepiej sprawdza się u poszukiwaczy przygód, którzy w domu nudzą się już w lipcu.
Coś do pasji
Zasada jest prosta: nie podsuwaj pasji, którą chcesz u niego zobaczyć, tylko wspieraj tę, którą już ma. Córka, która rysuje na tablecie, nie potrzebuje zestawu farb olejnych, bo „to przecież prawdziwa sztuka”. Potrzebuje lepszego rysika.
- 4. Ulepszenie tego, czego już używa. Lepszy rysik, porządniejsze struny, dobre korki, własny mikrofon do nagrywania. Nastolatek najpewniej dokładnie Ci powie, czego mu brakuje, i zrobi to chętnie.
- 5. Kurs albo warsztaty. Montaż wideo, programowanie gier, perkusja, gotowanie z kucharzem, fotografia. Dobre dla tych, którzy uczą się czegoś sami z filmików i utknęli w miejscu.
- 6. Roczna subskrypcja. Muzyka bez reklam, ulubiona usługa z grami, magazyn o tym, co go kręci. Drobiazg, który przypomina o darczyńcy przez dwanaście miesięcy.
Jaką pasję ma teraz Twój nastolatek? I czy wiesz, co w niej konkretnie robi, czy tylko to, że „ciągle siedzi przy komputerze”? Różnica między graniem w gry a budowaniem własnych map to dokładnie ta różnica, która decyduje o prezencie.
Coś, co pomoże
Ta grupa jest najbardziej ryzykowna. Prezent „dla Twojego dobra” potrafi zepsuć nastrój przy choince szybciej niż cokolwiek innego. Działa tylko tam, gdzie nastolatek sam coś rozważa i gdzie prezent daje mu swobodę, nie zadanie.
- 7. Dopłata do kursu prawa jazdy albo certyfikatu językowego. Dla osób tuż przed osiemnastką, które już o tym mówią. Prezent, który oznacza samodzielność, a nie obowiązek.
- 8. Test predyspozycji zawodowych w prezencie. Dla kogoś, kto stoi przed wyborem szkoły średniej albo kierunku studiów i nie wie, w którą stronę iść. Więcej o nim poniżej.
- 9. Dzień z kimś z branży. Umów się ze znajomą architektką, mechanikiem, programistką albo weterynarzem, żeby zabrali go na jeden dzień do pracy. Nic nie kosztuje, a nastolatek zobaczy zawód od środka, a nie z prezentacji na dniach otwartych.
- 10. Pieniądze z własną decyzją. Według wspomnianego badania Gino i Flynna pieniądze to nie lenistwo, tylko szacunek. Dołącz karteczkę z pomysłem, na co mogą pójść, a decyzję zostaw jemu.
Test predyspozycji: co dostaje obdarowany
Dla osób w wieku od czternastu do dziewiętnastu lat sensowny jest kwestionariusz zainteresowań oparty na teorii Johna Hollanda. Holland w 1959 roku opisał sześć typów zainteresowań zawodowych (realistyczny, badawczy, artystyczny, społeczny, przedsiębiorczy i konwencjonalny) i pokazał, że ludzie dłużej wytrzymują w środowisku, które pasuje do ich typu. Wynikiem jest trzyliterowy kod, na przykład SAE albo RIC, a do niego kierunki i zawody, w których osoby o podobnym profilu czują się jak u siebie.
Dlaczego właśnie teraz? Profil zainteresowań jest między piętnastym a dwudziestym piątym rokiem życia stabilniejszy, niż można by przypuszczać. Low, Yoon, Roberts i Rounds w 2005 roku zebrali dane z badań długofalowych i wyszło im, że w tym wieku zmienia się mniej niż cechy osobowości. A termin jest blisko: ósmoklasiści piszą egzamin w maju, a wnioski do szkół ponadpodstawowych składa się zwykle w maju i czerwcu, według harmonogramu kuratora oświaty. Ferie to dobry moment na spokojne przemyślenie wyników.
Jak to działa: test predyspozycji możesz podarować, nawet jeśli nie znasz go z własnego doświadczenia. Dopisujesz imię, podpis i życzenia. Po zapłaceniu od razu dostajesz link do wysłania przez WhatsApp, Messengera albo e-mail oraz voucher w PDF do wydrukowania, w grudniu ze świątecznym motywem. Obdarowany wypełnia test i ma od razu odblokowany wynik. Prezent nie ma daty ważności, a niewykorzystany można zwrócić w ciągu 14 dni.
Jak wręczyć test, żeby nie brzmiał jak „zdecyduj się wreszcie”
Wyobraź sobie szesnastoletniego Kubę, który rozpakowuje voucher na test tydzień po kłótni o wybór liceum czy technikum. Nawet jeśli intencja jest dobra, odczyta to jak wyrzut. Moment i słowa decydują bardziej niż sam prezent.
Kilka rzeczy, które pomagają:
- Daj test obok czegoś, co po prostu cieszy. Nigdy jako jedyny prezent.
- W życzeniach pisz o ciekawości, nie o przyszłości. „Ciekawi mnie, co Ci wyjdzie” działa lepiej niż „żebyś wiedział, gdzie iść”.
- Nie pytaj o wynik pierwszego dnia. Niech przeczyta go sam i w spokoju.
- Jeśli ma ochotę, zrób test razem z nim. Porównywanie kodów różnych pokoleń bywa zabawniejsze, niż się wydaje.
Pomaga też wiedza, co test potrafi, a czego nie. Nie mówi, do czego nastolatek ma zdolności, i nie wybierze za niego szkoły. Pokazuje, jakie środowisko go przyciąga, a to dobry początek rozmowy. Więcej o tym, co wynik znaczy u ósmoklasisty, znajdziesz w poradniku test predyspozycji zawodowych.
Wynik należy do niego, nie do Ciebie
O tym rodzice zapominają najczęściej. Test wypełnia się szczerze tylko wtedy, gdy nastolatek wie, że nikt nie będzie sprawdzał jego odpowiedzi. Gdy tylko poczuje, że czytasz mu przez ramię, zacznie odpowiadać tak, jak jego zdaniem chcesz to usłyszeć.
Dlatego umówcie się z góry: wynik jest jego i pokaże go, komu zechce. Jeśli omówi go z Tobą, potraktuj to jako zaufanie, a nie oczywistość. A jeśli wyjdzie coś, co Cię zaskoczy, na przykład typ artystyczny u chłopaka, którego widzisz jako przyszłego inżyniera, nie kłóć się z wynikiem. Zapytaj, czy sam się w nim rozpoznaje.
Szybka ściąga według charakteru
| Nastolatek, który… | Pomysł |
|---|---|
| żyje paczką i akcją | wejściówka dla paczki, dwa bilety na koncert |
| ma jedną wielką pasję | ulepszenie sprzętu, kurs u kogoś lepszego |
| jest cichy i robi wszystko po swojemu | subskrypcja, pieniądze z własną decyzją |
| zastanawia się, co dalej po szkole | test predyspozycji, dzień z kimś z branży |
| chce być samodzielny | dopłata do kursu prawa jazdy albo wyjazdu |
Jeśli do Wigilii nic nie wymyślisz, większość pomysłów z tej strony kupisz w wersji elektronicznej nawet na ostatnią chwilę. Więcej propozycji znajdziesz w poradniku prezent na ostatnią chwilę, a dla reszty rodziny w artykule oryginalny prezent na święta.