Een psychopaat herkennen - feiten en fabels

Het woord “psychopaat” roept beelden op van seriemoordenaars uit films en koelbloedige manipulators. De werkelijkheid is een stuk genuanceerder. Psychopathie is een persoonlijkheidstrek op een spectrum, geen diagnose die je wel of niet hebt. De meeste mensen met psychopathische trekken plegen nooit een misdrijf. Sommigen van hen zijn je collega's, je leidinggevenden of je buren. Hoe herken je ze? En heeft het eigenlijk wel zin om dat te proberen?

Wat de wetenschap echt over psychopathie zegt

Het moderne begrip van psychopathie steunt op het werk van twee sleutelfiguren. Hervey Cleckley publiceerde in 1941 The Mask of Sanity, waarin hij de psychopathische persoonlijkheid voor het eerst systematisch beschreef. Hij herkende mensen die aan de oppervlakte volkomen normaal leken, intelligent en sociaal vaardig waren, maar echte emotionele beleving en morele remmen misten.

Voortbouwend op het werk van Cleckley ontwikkelde de Canadese forensisch psycholoog Robert Hare in de jaren tachtig de Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R). Die geldt tot op de dag van vandaag als de gouden standaard om psychopathie te beoordelen. De PCL-R bestaat uit 20 items die op een schaal van 0 tot 2 worden gescoord, met een maximum van 40 punten. De klinische drempel voor de diagnose psychopathie ligt op 30 punten, maar het grootste deel van de bevolking scoort tussen 0 en 10.

De kenmerken van psychopathie: wat de schaal van Hare meet

De PCL-R is een beschermd klinisch instrument. De precieze items zijn alleen beschikbaar voor getrainde professionals, en het scoren vraagt een gestructureerd interview plus een grondige doorlichting van de gedocumenteerde voorgeschiedenis van de persoon. Wat de wetenschappelijke literatuur wel openlijk beschrijft, is de architectuur van het construct: de trekken die het meet vallen uiteen in vier brede gebieden. Elk daarvan bestaat op een spectrum, en een milde dosis van sommige van deze neigingen is volstrekt normaal.

• Interpersoonlijke stijl - hoe iemand met anderen omgaat: innemende oppervlakkige charme, een grandioos gevoel van eigen belangrijkheid, met het grootste gemak liegen ook als daar geen enkele reden voor is, en de gewoonte mensen te manipuleren voor eigen gewin.
• Emotioneel leven - wat er vanbinnen ontbreekt: berouw en schuldgevoel komen nauwelijks op, emoties zijn oppervlakkig en kortdurend, en echte empathie voor de gevoelens en het leed van anderen ontbreekt.
• Levensstijl - een constante honger naar prikkels en een hekel aan routine, impulsieve beslissingen zonder de gevolgen af te wegen, chronische onverantwoordelijkheid en de neiging op kosten van anderen te leven.
• Antisociale neigingen - zwakke remmen op het gedrag: explosieve reacties, moeite met regels en gezag die vaak al in de puberteit begint, en in de klinische populatie vaak ook een regelrecht crimineel verleden.

Alledaagse signalen versus een klinische diagnose

Het is essentieel om onderscheid te maken tussen klinische psychopathie en psychopathische trekken in de algemene bevolking. Alleen een gekwalificeerde professional kan een klinische diagnose stellen, met een gestructureerd interview en de PCL-R. Een groot deel van het antisociale gebied gaat bovendien over regelrecht crimineel gedrag, dat bij de meeste mensen met psychopathische trekken volledig ontbreekt.

In het dagelijks leven vallen je eerder dit soort signalen op:

• Iemand die je bij de eerste ontmoeting charmeert, maar van wie de verhalen langzaam niet meer kloppen
• Een collega die nooit een fout toegeeft en altijd iemand anders vindt om de schuld te geven
• Een partner die na een conflict geen oprecht berouw toont, maar alleen zegt wat je wilt horen
• Iemand die zonder met zijn ogen te knipperen een belofte of afspraak breekt en doet alsof er niets is gebeurd
• Een baas van wie de emoties verschuiven afhankelijk van wat hij op dat moment van de mensen om zich heen nodig heeft

Kevin Dutton, psycholoog in Oxford en auteur van The Wisdom of Psychopaths, wijst erop dat afzonderlijke psychopathische trekken op zichzelf niet pathologisch zijn. Het probleem ontstaat pas als ze in hoge mate en in combinatie voorkomen.

Het spectrum van psychopathie: we hebben er allemaal iets van

Psychopathie is niet iets wat je wel of niet hebt. Onderzoek heeft telkens opnieuw bevestigd dat psychopathische trekken in de bevolking op een continuüm verdeeld zijn, net als lengte of intelligentie. Ieder van ons heeft een zekere mate van emotionele koelte, impulsiviteit of drang om zichzelf te laten gelden.

Hare zelf schat dat ongeveer 1% van de algemene bevolking aan de klinische criteria voor psychopathie zou voldoen (een score van 30 of hoger op de PCL-R). In bedrijfsomgevingen wijzen sommige studies op een hoger cijfer, rond 3-4%. Maar het interessantste gebied is de grijze zone: mensen met een score van 15-25 die geen “psychopaat” zijn in klinische zin, maar wel duidelijk sterkere psychopathische trekken hebben dan gemiddeld.

Functionele psychopathie: als kilte helpt

Dutton beschreef in zijn onderzoek het concept functionele psychopathie. Dat zijn mensen met verhoogde psychopathische trekken, vooral emotionele afstandelijkheid, onbevreesdheid en daadkracht, die daarnaast genoeg zelfbeheersing en sociaal aanpassingsvermogen behouden.

Volgens Dutton komen functionele psychopaten vaker voor in beroepen die een koel hoofd onder druk vragen:

• Chirurgen, ambulancepersoneel en militairen, waar emotionele afstand levens redt
• Advocaten en onderhandelaars, waar lage emotionele reactiviteit een concurrentievoordeel is
• Bestuurders en ondernemers, waar de moed om risico te nemen en daadkrachtig te handelen resultaat oplevert
• Journalisten en inlichtingenmedewerkers, waar bestand zijn tegen emotionele druk objectiviteit mogelijk maakt

Het cruciale verschil tussen functionele en antisociale psychopathie zit in het vermogen tot zelfregulatie. Een functionele psychopaat kan zijn emotionele koelte en onbevreesdheid productief inzetten. Een antisociale psychopaat mist de remmen, en zijn impulsiviteit en meedogenloosheid leiden tot destructieve gevolgen voor zijn omgeving en voor hemzelf.

De paradox van Cleckley

Cleckley zelf zag een opvallende paradox: veel van de psychopaten die hij bestudeerde waren intelligent, sociaal vaardig en naar buiten toe volkomen normaal. Hun “masker van gezond verstand” was zo overtuigend dat hun omgeving lange tijd geen idee had met wie ze te maken had. Precies daarom is herkennen zo moeilijk, en precies daarom kan geen enkel lijstje met uiterlijke kenmerken een professionele beoordeling vervangen.

Zo bescherm je jezelf

Heb je iemand in je leven met uitgesproken psychopathische trekken, dan is de beste bescherming een combinatie van bewustzijn en gezonde grenzen:

• Vertrouw op gedrag, niet op woorden. Mensen met een psychopathische persoonlijkheid zeggen precies wat je wilt horen. Kijk of woorden en daden overeenkomen, en doe dat herhaaldelijk, niet één keer.
• Laat je niet isoleren. Manipulatieve mensen proberen hun doelwit af te snijden van het steunnetwerk. Blijf in contact met vrienden, familie en collega's.
• Stel duidelijke grenzen. En belangrijker nog: handhaaf ze. Mensen met psychopathische trekken testen grenzen systematisch. Elke toegeving is een signaal dat ze verder kunnen duwen.
• Leg alles vast. Houd op het werk afspraken, beloftes en incidenten bij. Mensen met een psychopathische persoonlijkheid zijn expert in het herschrijven van de geschiedenis.
• Ga niet in discussie met emoties. Een beroep doen op het geweten of de empathie van iemand met sterke psychopathische trekken werkt eenvoudigweg niet. Communiceer feitelijk en direct.
• Zoek professionele hulp. Voel je dat een relatie met zo iemand je schade toebrengt, aarzel dan niet om contact op te nemen met een psycholoog of therapeut.

Verken je eigen donkere trekken

Psychopathische trekken zijn onderdeel van het bredere concept van de Duistere Triade, waar ook machiavellisme en narcisme bij horen. Je eigen donkere trekken begrijpen is geen reden voor schaamte. Het is een hulpmiddel voor meer zelfkennis en bewuster gedrag in je relaties en op je werk. Ontdek waar je staat met de Test van de Duistere Triade en zie je profiel in de context van de algemene bevolking.