Wat is het enneagram? De negen types en hun drijfveren

Twee collega's komen bij elke vergadering tien minuten te vroeg. Van buitenaf lijkt het dezelfde eigenschap. Maar de eerste is vroeg omdat te laat komen hem onbetrouwbaar zou maken, en dat gevoel kan hij niet verdragen. De tweede moet gezien worden als iemand die alles onder controle heeft, want zijn gevoel van eigenwaarde stijgt en daalt met hoe hij overkomt.

Hetzelfde gedrag, twee volstrekt verschillende motoren. In dat verschil begint het enneagram.

De meeste persoonlijkheidsmodellen beschrijven wat je doet en hoe vaak. Het enneagram stelt een andere vraag: welk verlangen en welke angst er onder je gedrag liggen, en waarom dezelfde scène zich in je leven blijft herhalen.

Waar het enneagram vandaan komt

Het negenpuntige symbool dat op al die boekomslagen staat, is ouder dan de typologie zelf. De Armeens-Griekse mysticus George Gurdjieff gebruikte het begin twintigste eeuw in zijn onderwijs, maar het had niets met persoonlijkheidstypes te maken. Hij was geïnteresseerd in processen en ritme, niet in karakter.

Dat veranderde in de jaren zestig. Oscar Ichazo, een Boliviaan die zijn eigen school runde in Arica in Chili, beschreef negen zogeheten egofixaties: negen manieren waarop een mens zichzelf en de wereld terugbrengt tot één vast patroon. Ichazo was geen academisch psycholoog en heeft dat ook nooit beweerd. Zijn grondstof was een mengsel van filosofie, mystiek en zijn eigen observaties van mensen.

Het systeem bereikte de psychologie via Claudio Naranjo, een Chileense psychiater die rond het begin van de jaren zeventig bij Ichazo studeerde. Naranjo had een gewone klinische opleiding, werkte in de Verenigde Staten en verbond de negen types met de klinische taal die hij al kende. Hij gaf er les over in kleine groepen, en zo bereikte het enneagram voor het eerst therapeuten.

Vanaf de jaren tachtig verspreidde het zich vooral via boeken. Auteurs als Don Riso en Russ Hudson werkten de types uit tot gedetailleerde profielen en voegden het idee van ontwikkelingsniveaus toe: hetzelfde type kan in een gezonde of in een destructieve versie draaien. Daarna sloeg het model snel aan in de hulpverlening, in managementtrainingen en in religieuze gemeenschappen, vooral omdat het mensen aansprak.

Eén ding uit die geschiedenis is verderop van belang. Het enneagram is ontstaan uit observatie en spirituele traditie, niet uit een onderzoekslab. Dat verklaart zowel de aantrekkingskracht als de zwakke plek.

De negen types en wat ze drijft

Je type zegt niet of je sociaal of ordelijk bent. Het zegt waar je diep vanbinnen bang voor bent, en wat je daar je hele leven al aan doet. Dit zijn de negen types zoals wij ze in onze eigen test gebruiken.

In die tabel zit geen rangorde. Type 9 is geen rustiger versie van type 8, en type 5 is niet slimmer dan type 2. Elk type heeft een versie waar je graag bij bent en een versie waar moeilijk mee te leven valt.

Drie centra: woede, schaamte en angst

De negen types worden traditioneel in drie groepen verdeeld, op basis van de emotie waarop ze draaien. Type 8, 9 en 1 horen bij het lichaamscentrum, en hun gedeelde materiaal is woede: type 8 laat die meteen zien, bij type 1 suddert hij door als irritatie, en type 9 voelt hem meestal helemaal niet, tot hij er zijdelings uit lekt.

Type 2, 3 en 4 vormen het hartcentrum, en daar draait alles om eigenwaarde en om het beeld dat ze naar buiten brengen. Type 5, 6 en 7 vormen samen het hoofdcentrum, waar onzekerheid het gedeelde thema is: type 5 beantwoordt die met kennis, type 6 met voorbereiding, en type 7 door op te schuiven naar iets leukers.

Vleugels: waarom twee mensen met type 4 niet op elkaar lijken

De types liggen op een cirkel en elk type heeft twee buren. Je vleugel is de buur die het sterkst doorwerkt in je hoofdtype en het zijn kleur geeft.

Neem de Romanticus. Met vleugel 3 duwt dat eigene naar buiten: hun werk moet hun handtekening dragen en ze weten het te laten zien. Met vleugel 5 keert dezelfde diepte naar binnen: observeren en maken in stilte. Hetzelfde kerntype, twee behoorlijk verschillende mensen aan dezelfde tafel.

De vleugel is meestal de reden dat een typebeschrijving voelt als “bijna goed, maar net niet helemaal”. Zonder vleugel lijken negen types negen hokjes. Met vleugel krijg je achttien tinten.

Pijlen: waar je heen gaat als het goed gaat, en als het niet goed gaat

De cirkel is meer dan een ring van buren. Binnenin loopt een web van pijlen dat beschrijft naar welk type je opschuift als het goed met je gaat, en naar welk type als je op je reserves loopt.

Een Perfectionist die lekker in zijn vel zit, schuift op naar type 7: spel, lichtheid, een vrije avond zonder to-dolijst eraan vast. Onder stress beweegt dezelfde persoon richting type 4, zakt weg in het gevoel dat niemand de moeite opmerkt, en trekt zich terug in wrok.

De Verzoener werkt precies andersom. In groei leent die de ambitie van type 3 en zegt eindelijk hardop wat hij wil. Onder druk neemt hij de onrust van type 6 over, gaan doemscenario's rondcirkelen en worden zelfs kleine beslissingen doorgeschoven naar morgen.

Nu het tegenintuïtieve deel. Het enneagram zegt nooit tegen een type dat het nog meer moet doen waar het al goed in is. De groeirichting wijst altijd naar een type dat niet op je lijkt: een perfectionist hoort te groeien richting speelsheid, niet richting nog meer precisie. De praktische waarde van de pijlen zit alleen in de vroege waarschuwing. Als iemand met type 9 merkt dat hij drie dagen lang alles heeft zitten repeteren wat mis kan gaan, hoeft hij niet te wachten tot er een maand van wordt.

Waarom het enneagram over motief gaat en niet over gedrag

Stel je een vergadering voor waarin drie mensen zwijgen terwijl ze het niet eens zijn met het voorstel. De Verzoener zegt niets om de rust in de kamer te bewaren. De Verzorger zegt niets omdat tegenspraak relaties kan beschadigen waar hij aan hecht. De Scepticus weet niet zeker of iemand hem zou steunen als hij zijn mond opendeed.

Van buitenaf: drie zwijgende mensen. Vanbinnen: drie verschillende redenen en drie verschillende uitwegen. Geef ze alle drie dezelfde assertiviteitstechniek en bij twee van hen werkt die niet.

Dat is de belangrijkste reden dat het enneagram is blijven bestaan naast modellen met veel betere statistieken. Het Big Five-model vertelt je betrouwbaar hoe zorgvuldig je bent vergeleken met anderen. Het vertelt je niet waarom je op een zondagavond weer besluit dat je niet genoeg hebt gedaan.

Denk terug aan de laatste ruzie waar je uit wegliep met het idee dat je die al vaak eerder had meegemaakt. Wat verdedigde je daar eigenlijk? Niet het argument, maar het gevoel eronder. Dat antwoord brengt je veel betrouwbaarder bij je type dan welke lijst met eigenschappen ook.

Wat het enneagram wel en niet kan

Begin met de ongemakkelijke helft, want de meer bewonderende boeken slaan die meestal over.

Het enneagram heeft geen stevige wetenschappelijke basis. Het is buiten de academische psychologie ontstaan en het onderzoek ernaar is mager. De beschikbare overzichtsstudies zijn het er grotendeels over eens dat de gegevens nog niet sterk genoeg zijn voor stellige uitspraken, en sommige studies laten juist niet zien dat de antwoorden van mensen echt uiteenvallen in negen netjes gescheiden types. Wie het enneagram verkoopt als gevalideerde diagnostiek, belooft te veel.

Het tweede probleem geldt voor elke typologie, deze inbegrepen. In 1948 gaf psycholoog Bertram Forer zijn studenten een “persoonlijke” beschrijving van hun karakter en vroeg hij ze te beoordelen hoe goed die paste. Het gemiddelde kwam uit op 4,26 van de 5. De adder onder het gras: elke student had exact dezelfde tekst gekregen, samengesteld uit zinnen uit een krantenhoroscoop. Het gevoel van “dit ben ik precies” bewijst op zichzelf niets.

Dan is er nog een praktisch meetprobleem. Het enneagram claimt motivatie te beschrijven waar je vaak geen bewuste toegang toe hebt, terwijl een vragenlijst er rechtstreeks naar moet vragen. Als je je kernangst tegenover jezelf niet toegeeft, geef je hem in je antwoorden ook niet toe. Daarom komen mensen behoorlijk vaak uit op het type dat ze graag zouden zijn in plaats van op het type dat ze zijn.

Ook de bewering dat je kerntype nooit verandert, staat wankel. Het klinkt aannemelijk, maar het is lastig te controleren. Als iemand de test opnieuw doet en een ander resultaat krijgt, luidt het standaardantwoord “je had jezelf de eerste keer verkeerd ingeschat”, nooit “je bent veranderd”. Een bewering die in principe niet te weerleggen is, blijft bruikbaar voor zelfreflectie; als wetenschap is ze dat niet.

Wat doet het enneagram dan wel goed?

• Het geeft je taal voor dingen die in een relatie moeilijk aan te wijzen zijn. “Je hoort dat weer als kritiek” komt beter aan als jullie allebei weten wat er beschreven wordt.
• Het mikt onder het gedrag, en daarmee onderscheidt het mensen die zich vrijwel identiek gedragen en elkaar toch niet begrijpen.
• Geen vleierij. Anders dan bij de meeste populaire typologieën staat er in je typebeschrijving materiaal dat je liever niet over jezelf leest.
• En vooral: het stopt niet bij een etiket. Elk type komt met een groeirichting en een set waarschuwingssignalen, dus de beschrijving zegt meteen iets over wat je te doen staat.

Eerlijk is eerlijk: die sterke punten gaan over bruikbaarheid, niet over waarheid. Het enneagram gedraagt zich meer als een goed getekende kaart dan als een meetinstrument. Een kaart hoeft geen foto van het terrein te zijn om je op je bestemming te krijgen, maar de twee met elkaar verwarren kost je wel iets.

Wie er echt iets aan heeft

Wie er het meest uit haalt, zijn mensen die vastzitten in een terugkerend patroon en niet weten waar ze het moeten pakken. Steeds dezelfde ruzie met een partner. Steeds dezelfde burn-out een halfjaar na elke nieuwe baan. Een patroon dat drie verschillende omgevingen heeft overleefd, komt waarschijnlijk niet door de omgeving.

In relaties werkt het als vertaler. Een Wachter die “gewoon direct” is, ontdekt dat de Verzoener naast hem vooral herrie hoort en daarop stilvalt. De Verzoener leert dat zijn “ik vind het echt prima” overkomt als een muur en niet als soepelheid. Geen van beiden hoeft van karakter te veranderen; ze moeten alleen zien wat de ander verdedigt.

In teams helpt het vooral bij conflicten die eruitzien als onenigheid over het werk, maar dat niet zijn. Een Geleerde die zich in een vergadering niet aan een deadline wil vastleggen, vecht meestal niet over die deadline. Hij beschermt capaciteit waarvan hij weet dat hij er zuinig mee moet zijn.

Er zijn plekken waar het enneagram niet thuishoort. Werving is er één: het zegt niets over competentie, en kandidaten antwoorden zoals ze denken dat er van ze verwacht wordt. Het is ook geen vervanging van therapie. En de meest voorkomende schade is stil, namelijk als een type een excuus wordt. “Ik ben een 7, je kunt me niet aan deadlines houden” misbruikt een hulpmiddel dat juist bedoeld is om die ontsnapping te benoemen, niet om er toestemming voor te geven.

Dan is er nog de verleiding om iedereen om je heen te typeren. Iemand een type toekennen die er nooit om heeft gevraagd, is ongeveer drie minuten leuk, daarna wordt het een manier om die persoon weg te zetten. Het enneagram werkt van binnen naar buiten: jij weet wat je verdedigt, andere mensen weten dat van zichzelf misschien niet, en jij kunt het niet voor ze raden.

Zo vind je je eigen type

Lees de typebeschrijvingen via de angst, niet via het gedrag. Gedrag laat zich wegverklaren met omstandigheden, opvoeding of de baan die je toevallig hebt. Een angst die telkens in dezelfde vorm terugkomt, niet.

De tweede aanwijzing is onaangenaam en daarom betrouwbaar: je eigen type leest vaak vervelend. Als één beschrijving klopt en er tijdens het lezen iets samentrekt in je borst, zit je waarschijnlijk dichterbij dan bij de vier beschrijvingen waar je instemmend bij zat te knikken.

De paren die mensen het vaakst verwarren, zijn de paren die zich hetzelfde gedragen terwijl ze iets totaal anders vrezen. Type 1 en type 6 controleren allebei of er niets misgaat, alleen bewaakt type 1 een maatstaf en type 6 de veiligheid. Type 2 en type 9 binden allebei in tijdens een ruzie, met verschillende motieven: de een houdt de relatie vast, de ander de rust. En type 8 en type 3 duwen allebei hard richting een doel, alleen gaat het type 3 om het resultaat en hoe dat overkomt, en type 8 om wie er beslist.

Een vragenlijst is een goed startpunt, omdat die negen opties terugbrengt tot twee of drie waar je mee verder kunt. Onze enneagramtest telt 45 vragen en bepaalt naast je kerntype ook je vleugel; elke vergelijking met andere mensen is indicatief. Het laatste woord heeft wat je de weken daarna over jezelf opmerkt, niet de score.

Probeer één ding een week lang. Elke keer dat je irritatie voelt, spanning, of de drang om meteen iets recht te zetten, schrijf je één zin op over wat je op dat moment probeerde te beschermen. Lees na zeven dagen de zinnen achter elkaar. Er zit bijna altijd één zin bij die zich herhaalt, en die zegt meer over je type dan alle negen beschrijvingen bij elkaar.