Emotionaliteit in HEXACO: angst, zorg en medeleven

Halverwege de vlucht naar Barcelona zakt het vliegtuig weg. Niets dramatisch: vijftien seconden schudden en de gordellichtjes gaan weer aan.

Sanne knijpt in de armleuning en laat hem de volgende tien minuten niet los. Daan, op de stoel naast haar, kijkt niet één keer op van zijn spreadsheet. Na de landing gebeurt er echter iets wat je eerder omgekeerd zou verwachten. Sanne ziet dat de vrouw op rij drie zo wit is als een muur, haalt water voor haar bij de automaat en loopt met haar mee naar de bagageband. Daan handelt inmiddels twee telefoontjes af en denkt pas aan die vrouw als iemand hem ernaar vraagt.

Angst voor jezelf en zorg om anderen lijken niet één eigenschap. In het zesfactorenmodel van de persoonlijkheid zitten ze toch onder dezelfde letter.

Wat er onder de letter E past

Het HEXACO-model beschrijft de persoonlijkheid met zes trekken, en de E in de naam staat voor emotionaliteit. Het gaat niet om hoe sterk je dingen in het algemeen ervaart. Vreugde, enthousiasme en de zin om onder mensen te zijn horen hier niet bij, die vallen onder extraversie.

Emotionaliteit draait om één vraag: hoe fijn ben je afgestemd op dreiging, die van jezelf en die van anderen. Ze bestaat uit vier gebieden die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben, maar in de data bij elkaar blijven.

Het is een schaal en geen twee laatjes. De meeste mensen liggen ergens in het midden, en zelfs een hoge score betekent eerder een wakker alarmsysteem dan dagelijkse paniek. Binnen dat ene getal kunnen de gebieden bovendien op allerlei manieren gecombineerd zijn: je kent vast iemand die de steilste afdaling neemt zonder met de ogen te knipperen en bij films huilt.

Eén ding is nog het vermelden waard. Van de zes trekken is emotionaliteit die waarbij het gemiddelde van mannen en dat van vrouwen in de data het verst uiteenlopen, en vrouwen komen er hoger uit. Een gemiddelde zegt echter niets over een individu, want de twee verdelingen overlappen voor een groot deel. Je eigen getal kennen is daarom nuttiger dan het afleiden uit het vakje dat je op een formulier aankruist.

Waar is de woede gebleven

Wie de Big Five kent, verwacht onder de E iets als neuroticisme. De gelijkenis is er, beide schalen meten de neiging tot angst en spanning. De grens tussen de factoren loopt echter anders, en juist dat verschil maakt van emotionaliteit een zelfstandig begrip.

Achter die verschuiving zit het werk van twee Canadese psychologen. Michael Ashton en Kibeom Lee analyseerden vanaf de eeuwwisseling woordenboeken met bijvoeglijke naamwoorden in een reeks talen, onder meer in het Nederlands, Duits, Hongaars, Italiaans, Koreaans en Pools. In 2004 vatten ze samen dat karakterbeschrijvingen in die talen zich herhaaldelijk in zes groepen laten ordenen en niet in vijf. En vooral: woorden als prikkelbaar, opvliegend of driftig bleven niet bij de angst hangen, maar bij de groep waar vriendelijkheid uit is ontstaan.

Neuroticisme in het vijffactorenmodel gooit dus twee dingen door elkaar die HEXACO scheidt. De verschillen zijn het opschrijven waard:

• Woede en opvliegendheid horen in HEXACO onder vriendelijkheid, preciezer gezegd onder de lage pool ervan. Wie snel ontploft, kan best een benedengemiddelde emotionaliteit hebben.
• Sentimentaliteit en de gevoelsband met naasten zijn juist van de andere kant naar emotionaliteit verhuisd, uit de vriendelijkheid van het vijffactorenmodel.
• Dan blijft de behoefte aan steun over, dus het delen van zorgen met je omgeving, wat neuroticisme meestal niet als apart onderdeel bijhoudt.

De praktische gevolgen zijn groter dan het lijkt. Na die herschikking is emotionaliteit geen “neuroticismeschaal”. De hoge pool gaat samen met empathie, medeleven en de bereidheid om te zorgen, en die eigenschappen ziet niemand als een gebrek. Iemand met een hoge E schrikt, maar merkt ook als eerste dat een collega het niet goed heeft. Die twee dingen hangen samen, want ze komen uit dezelfde gevoeligheid voor signalen van gevaar.

Neem Joost. In vergaderingen krijgt de collega die te lang praat hem gegarandeerd op de kast, en in de auto heeft hij een opmerking over iedereen die zijn rijstrook indraait. Een vijffactorenbeschrijving zou hem voor die prikkelbaarheid een hoger neuroticisme toemeten. In de zesfactorenverdeling valt zijn kort vuur echter onder lage vriendelijkheid, terwijl zijn emotionaliteit benedengemiddeld uitkomt: horrorfilms in de bioscoop geniet hij, naar de tandarts gaat hij zonder uitstel en zijn zorgen houdt hij voor zichzelf. Twee verschillende dingen die één getal aan elkaar plakt.

Wie bang is, beschermt

Ashton en Lee boden bij de zes factoren ook een evolutionaire uitleg. Eerlijkheid en vriendelijkheid weerspiegelen volgens hen de wederzijdse ruil tussen mensen die geen familie van elkaar zijn, terwijl emotionaliteit vastzit aan verwantenaltruïsme, dus aan de investering in het voortbestaan van je eigen familie.

Die gedachte houdt dingen samen die anders niet bij elkaar lijken te passen. Wie lichamelijk risico ontwijkt, leeft lang genoeg om de kinderen groot te brengen. Angst bewaakt op zijn beurt middelen en gevaren vooruit, nog voordat die zich kunnen laten zien. En de gevoelsband met naasten houdt om iemand heen een netwerk in stand waarop je in nood kunt rekenen. Angst voor jezelf en zorg voor anderen zijn twee kanten van dezelfde munt: je kunt je kinderen niet beschermen als je jezelf daarvoor hebt laten doodgaan.

De andere pool had daarbij ook zijn beloning. Lagere emotionaliteit betekende de bereidheid om verder weg te gaan jagen, de bergkam in het donker over te steken of ergens tegenin te gaan waar de rest voor terugdeinsde. Een deel van wat we vandaag bewonderen aan brandweerlieden en chirurgen is een directe afstammeling van die uitrusting. De evolutionaire lezing is geen bewijs, eerder een uitleg die goed past bij de manier waarop de afzonderlijke gebieden zich in de data groeperen.

Hoge emotionaliteit op het werk en thuis

In een team werkt iemand met een hoge E als een vroege waarschuwing. Het risico in een project voelt hij eerder dan het in een spreadsheet opduikt, en in de vergadering spreekt hij de twijfel uit die de anderen tot dan toe alleen vermoeden. Tegelijk is hij meestal degene bij wie collega's aankloppen als het thuis niet goed gaat, omdat je bij hem over onaangename dingen kunt praten zonder een oordeel te krijgen.

In bedrijven wordt die gevoeligheid gelezen als een gebrek aan weerbaarheid, en die vergissing kost geld. Wie een zorg hardop benoemt, houdt het project niet op. Hij zet alleen een maand eerder een naam op wat toch was opgedoken, alleen dan duurder. Waar veiligheid, kwaliteit of werken met mensen op het spel staat, functioneert een wakker alarmsysteem als gereedschap. Het wordt pas lastig op het moment dat dezelfde zorg zich steeds op dezelfde manier herhaalt en geen nieuwe informatie meer meebrengt.

De rekening wordt elders betaald. Onaangename feedback komt harder binnen en zeurt langer na dan de inhoud rechtvaardigt. Voor een besluit moet je iemand bellen, en als die iemand niet opneemt, schuift het besluit op. En het hoofd heeft de neiging de ergste variant al uit te rekenen voordat de tweede informatie binnen is.

Hoeveel van die ergste scenario's die je het afgelopen jaar tot in detail hebt doordacht, zijn echt gebeurd? Het antwoord is meestal ontnuchterend en het is de moeite waard het één keer op je vingers na te tellen, want de gevoeligheid zelf is nuttig, ze gaat alleen graag voor niets af.

In relaties maakt hoge emotionaliteit een diepte die de partner in de regel als nabijheid ervaart. Het risico zit erin dat één mens het enige ventiel wordt. Als alle zorgen bij dezelfde persoon eindigen, gaat dat op haar drukken, hoe graag ze je ook ziet. Die last over meer mensen verdelen is geen afstandelijkheid, het is onderhoud van de relatie.

Lage emotionaliteit en de prijs ervan

Het tegenovergestelde uiteinde van de schaal lijkt van buitenaf rust. Een crisisoverleg brengt je niet uit balans, slecht nieuws blijft niet in je haken en een besluit kun je nemen zonder het door drie mensen te laten bevestigen. In werk waar tijd en zenuwen op het spel staan, is zo iemand onbetaalbaar.

De blinde vlek zit precies waar je hem zou verwachten. Een risico dat in jou niet als een onaangenaam gevoel opspeelt, onderschat je gemakkelijk. Daan uit het begin stelde de inboedelverzekering jaren uit en zag de afgeraffelde ketelkeuring als nutteloze bureaucratie, tot er een keer in december water door zijn plafond liep. Het was geen domheid, het was een ontbrekend signaal. Wat anderen als waarschuwing lezen, kwam hem over als overdreven voorzichtigheid.

De tweede prijs betaal je thuis. Jouw zorg om je naasten bestaat, alleen ziet niemand haar van buitenaf, omdat ze zich niet uit in telefoontjes, vragen of zichtbare spanning. Je partner of je kind legt de stilte uit als onverschilligheid. Een lage E betekent bovendien geen lagere eerlijkheid en geen mindere bereidheid om fair te handelen, die dingen dragen in het model andere letters. Het betekent alleen dat de ellende van anderen je niet uit zichzelf bereikt en dat je je er bewust voor moet aanmelden.

Het valt het meest op bij het leidinggeven tijdens een reorganisatie. Een verandering die jou een logische herverdeling van taken lijkt, komt terecht bij een team waarvan de helft er zondagavond nog over nadenkt. Niemand vraagt je om samen met hen bang te zijn. Het is genoeg om ermee te rekenen dat mensen één zin die op vrijdagmiddag is verstuurd twee dagen op hun eigen manier uitleggen, en om ook dat deel van de uitleg toe te voegen dat jou zelf vanzelfsprekend lijkt.

Wat je hiermee doet

Geen van beide uiteinden van de schaal is een stoornis die je zou kunnen repareren, en eerlijk gezegd heeft het ook geen zin om het te proberen. Verstandiger is om te weten in welke richting jouw instelling afwijkt en daar een paar regels bij te bouwen.

Heb je een hoge emotionaliteit, scheid dan de feiten van de film in je eigen hoofd. Schrijf op wat er echt is gebeurd en ernaast wat je erbij verzint. Het verschil tussen die twee kolommen is meestal verrassend groot. Nuttig is ook om vooraf te bepalen wie je als eerste belt en waarover, zodat het hele gewicht niet bij één persoon eindigt.

Bij lage emotionaliteit werkt de omgekeerde truc: het ontbrekende innerlijke signaal vervangen door een procedure van buiten. Loop één keer per kwartaal de risico's door die je anders niet zou aanpakken, van de back-up van je data tot de keuringstermijnen. En vraag in relaties naar wat je uit jezelf niet zou registreren, want de vraag “hoe was je dag echt?” kost tien seconden en vervangt een instinct dat bij jou simpelweg niet aanslaat.

Waar jij op deze schaal thuishoort, is moeilijk te schatten, omdat we onze eigen mate van spanning voor normaal aannemen en je je van binnenuit niet met anderen kunt vergelijken. Onze HEXACO-test heeft 60 vragen, kost ongeveer acht minuten en geeft je een indicatief beeld van alle zes trekken, emotionaliteit inbegrepen.

Probeer voordat je ergens aan begint een week lang iets eenvoudigs. Schrijf elke avond één moment op waarop je die dag spanning voelde, en zet er één woord bij: ging het over jou of over iemand anders? Kijk na zeven dagen naar de verhouding tussen de twee kolommen en naar hoeveel aantekeningen een echte reden hadden. Dat lijstje zegt meer over jouw emotionaliteit dan welke typebeschrijving ook, want het is door je eigen week geschreven.