Vriendelijkheid in HEXACO: wat factor A echt meet

Op een woensdagmiddag ontdek je dat een collega de klant een presentatie heeft gestuurd waaraan je drie weken hebt gewerkt, en jouw naam staat er nergens in. Hij deed het niet met opzet. Het is hem simpelweg ontschoten.

Sanne leest het bericht, trekt een wenkbrauw op en stuurt hem één regel: “Zet mij er de volgende keer alsjeblieft bij.” Een uur later denkt ze er niet meer aan. Daan leest datzelfde bericht vijf keer, tikt een antwoord, verwijdert het, schrijft een scherpere versie en zet de leidinggevende in de cc. Drie maanden later laat hij in een overleg vallen dat deze collega “zich graag het werk van anderen toe-eigent”.

Hetzelfde onrecht, twee volstrekt verschillende reacties. Het gaat niet om wie van de twee gevoeliger is of wie de sterkste zenuwen heeft. Het verschil zit op één as van het karakter, de as die het HEXACO-model aanduidt met de letter A: vriendelijkheid.

Het woord zelf is misleidend. In het dagelijks taalgebruik betekent het “een aardig mens”, in het zesfactorenmodel meet het iets veel smallers en veel preciezers. Vriendelijkheid zegt niets over hoe sociaal je bent of hoe graag je helpt. Het zegt wat er met je gebeurt op het moment dat iemand je pijn doet, je laat vallen of je kwaad maakt.

Vier dingen onder één woord

De Canadese psychologen Michael Ashton en Kibeom Lee, die het zesfactorenmodel opbouwden uit lexicaal persoonlijkheidsonderzoek in een reeks verschillende talen, splitsten vriendelijkheid op in vier smallere onderdelen. Elk onderdeel beschrijft een andere fase van hetzelfde voorval: wat er gebeurt als je iemand tegenkomt die zich niet gedraagt zoals het hoort.

De vier onderdelen hangen samen, maar ze vallen niet samen. Je kunt snel vergeven en tegelijk erg bot uit de hoek komen. Je kunt het geduld van een heilige hebben en in een onderhandeling geen cent weggeven. Een totaalscore dekt daarom altijd iets af, en het is nuttig om te weten welk van die vier de jouwe omhoog trekt.

Waarom woede niet onder neuroticisme valt

Hier wijkt HEXACO het duidelijkst af van het vijffactorenmodel. De Big Five schuift woede en prikkelbaarheid onder neuroticisme, dus in hetzelfde laatje als angst, stemmingswisselingen en gevoeligheid voor stress. De logica is rechtlijnig: woede is een onaangename emotie, negatieve emoties horen bij neuroticisme, klaar.

Ashton en Lee hebben die knoop losgemaakt. In hun indeling draait emotionaliteit om angst, zorgen, de behoefte aan steun en de gevoelsband met naasten. Uitbarstingen, prikkelbaarheid en de neiging om een rekening te vereffenen verhuisden naar een andere plek: naar de tegenpool van vriendelijkheid. Beide assen staan ten opzichte van de Big Five in een andere richting gedraaid.

Het gevolg is behoorlijk tegenintuïtief. Een lage emotionaliteit in HEXACO betekent niet dat je een rustig mens bent, het betekent dat je weinig bang bent. Of je ontploft wanneer iemand je in de rede valt, lees je af aan A, niet aan E. Twee mensen met een even hoog angstniveau kunnen daarna over de volle breedte van de schaal verschillen in hoe snel ze kwaad worden.

Achter die verschuiving zit een theoretische overweging, niet alleen de uitkomst van een factoranalyse. Ashton en Lee (2007) beschrijven vriendelijkheid en eerlijkheid-bescheidenheid als de twee kanten van reciprook altruïsme, dus van de bereidheid om samen te werken met iemand met wie je geen familie bent. De ene factor beslist of jij anderen gaat uitbuiten. De andere beslist of je het verdraagt wanneer iemand jou uitbuit. De angst voor je eigen veiligheid hoort niet in die vergelijking, die zit in emotionaliteit, samen met sentiment en gehechtheid aan familie.

Voor de praktijk volgt daaruit één nuttig punt. Als je bij jezelf de oorzaak van terugkerende conflicten zoekt, geeft de angstschaal geen antwoord. Het antwoord zit in hoe lang je het laatste onrecht met je meedraagt en hoe snel je bloeddruk daarbij oploopt.

Hoge vriendelijkheid van dichtbij

Een hoge score herken je eerder aan wat je niet overkomt. Je verlaat vergaderingen niet kwaad, je hebt per jaar een paar openlijke conflicten, en wie je één keer heeft laten vallen krijgt bijna automatisch een tweede kans. Conflict verveelt je, dus voed je het niet.

Het team heeft daar meer aan dan het doorgaans in de gaten heeft. Jij kunt werken met degene met wie alle anderen weigeren te praten. Jouw afspraak houdt ook op het moment dat de tegenpartij de voorwaarden tussentijds verandert. En feedback geef je zo dat de ander die aanneemt in plaats van zich achter een barricade te verschansen.

De schaduwkant is voorspelbaar en toch zien mensen met een hoge A hem als laatste. Je verdraagt meer dan gezond is. De collega die zijn werk regelmatig bij jou over de schutting gooit, stuit op een rustig “ja hoor, ik pak het op” en heeft geen enkele reden om ermee te stoppen. Geduld dat je op het oog niets kost, werkt als een uitnodiging.

Wanneer zei je voor het laatst “geeft niks” tegen iets dat wel degelijk iets gaf? Als er binnen drie seconden een concrete situatie in je opkwam, ligt jouw A vermoedelijk boven het gemiddelde. Vergeven is namelijk niet hetzelfde als onverschilligheid. Wie snel vergeeft, stopt vaak alleen snel met het onderwerp, en het onuitgesproken onrecht komt later terug als vermoeidheid of als een stille afstand waar de ander niets van begrijpt.

Het duurst is een hoge A bij onderhandelen. Bereidheid tot een compromis is uitstekend als het over het tijdstip van een overleg gaat. Gaat het over het salaris, over de verdeling van aandelen in een bedrijf of over wie in het weekend de kinderen heeft, dan kost elke concessie echt geld en echte levensuren.

Lage vriendelijkheid: de criticus die niet wijkt

Beschrijvingen van een lage A lezen als een lijst met gebreken, en dat is een vertekening die komt van wie die beschrijvingen opstelt. Een kritische blik, hard onderhandelen en een humeur dat snel vlam vat hebben in bepaalde situaties een voordeel dat een hoge A nooit inhaalt.

Misbruik zie je eerder. Waar de vriendelijke collega een excuus zoekt voor het gedrag van een ander, merk jij het patroon op en spreek je het hardop uit. In een verkoopgesprek laat je de prijs niet los alleen omdat de stilte ongemakkelijk wordt. Het slechte nieuws vertel je ook aan de leidinggevende die het niet wil horen.

De prijs betaal je in relaties. Een opmerking die jij zakelijk bedoelt, landt als een oordeel over de hele persoon. Ruzies die anders zouden zijn weggeëbd blijven doorlopen, omdat geen van beide partijen als eerste een stap terug zet. En wrok tegen iemand van je vorige werk kost je nog vijf jaar na de laatste ontmoeting energie.

Het is de moeite waard om op te merken dat een lage A op zichzelf geen gewetenloosheid betekent. Je kunt een harde onderhandelaar zijn en toch niemand bedriegen. Het verschil tussen “ik laat niet over me heen lopen” en “ik neem wat ik pakken kan” ligt op een heel andere plek.

Vriendelijkheid is niet eerlijkheid-bescheidenheid

Dit zijn de twee factoren die mensen van alle zes het vaakst verwarren, omdat ze allebei iets als fatsoen beschrijven. De grens ertussen is intussen scherp. Eerlijkheid-bescheidenheid zegt hoe je omgaat met mensen die je vertrouwen en die je zou kunnen uitbuiten. Vriendelijkheid zegt hoe je omgaat met mensen die jou hebben uitgebuit.

In vier combinaties ziet dat er zo uit:

• Hoge H en hoge A: valt je niet af en vergeeft daarbovenop. Samenwerken gaat gemakkelijk, alleen laadt de omgeving zo iemand vaak meer op dan hij kan dragen.
• Hoge H en lage A: een eerlijk mens met een scherpe tong. Geen cent raak je bij hem kwijt, maar voor een fout maakt hij je af en hij zal het onthouden.
• Lage H en hoge A: aangenaam in het contact, glimlachend, nooit uit op ruzie. De regel omzeilt hij toch, zodra er even niemand kijkt. Deze combinatie schat de omgeving het slechtst in.
• Lage H en lage A: confronterend en bereid om buiten de regels te spelen. Je ziet daarentegen vanaf het begin waar je aan toe bent.

De derde combinatie is in de praktijk de meest vervelende. Aangenaam optreden zegt bijna niets over eerlijkheid. Een kandidaat die in het gesprek glimlacht, meegaat en niet tegenspreekt, laat je zijn A zien. Of hij zich andermans verdiensten zou toeschrijven of een factuur zou opblazen, valt uit die eigenschap niet af te lezen, en juist daarom voegt HEXACO eerlijkheid-bescheidenheid toe als zelfstandige factor.

Als in een tweetal een hoge en een lage A samenkomen

Een verschil in vriendelijkheid hoort bij de meest voorkomende bronnen van langdurige wrijving, of het nu om een werkduo of om een relatie gaat. Beide kanten zien conflict namelijk als iets volkomen anders: voor de een is het noodzakelijk onderhoud, voor de ander onnodige schade.

Lotte en Bram leiden samen een klein bureau. Duikt er een probleem op met een leverancier, dan pakt Bram de telefoon en binnen twee minuten hoor je hem door het hele kantoor. Lotte haalt dat de volgende dag weer in, zodat de relatie niet voorgoed verbrand blijft. Bram houdt daaraan over dat Lotte hun belangen niet kan verdedigen. Lotte houdt eraan over dat Bram bruggen platbrandt waar over een jaar overheen gelopen moet worden.

Ze hebben allebei een stuk gelijk en geen van beiden bouwt de ander om. Wat wel kan veranderen is de rolverdeling: het eerste contact doet Lotte, de harde fase van de onderhandeling neemt Bram over, en beide eigenschappen werken dan voor het bureau in plaats van tegen elkaar. Het houdt stand zolang ieder bij zijn eigen stuk blijft. Zodra Bram het eerste contact in stapt, zijn we terug bij het begin.

Een tweetal waarin beiden een hoge A hebben, lijkt van buitenaf een ideaal samenspel en heeft een eigen zwakke plek. Het meningsverschil krijgt geen naam, er wordt van twee kanten toegegeven, en na een jaar blijkt dat geen van beiden doet wat hij wilde. Twee lage A's regelen daarentegen alles direct en hardop. Dat is vaak slopend, maar in stilte hoopt zich bij hen zelden iets op.

Waar jij op deze as staat

Zelfinschatting faalt bij vriendelijkheid op een eigen manier. We beoordelen onszelf naar onze bedoelingen, terwijl de omgeving ons naar ons gedrag ziet. Wie inwendig kookt en naar buiten zwijgt, voelt zich een vulkaan, ook al beschrijven de collega's hem als de rustigste persoon van de verdieping. En omgekeerd: wie een scherpe opmerking laat vallen en die na vijf minuten vergeten is, staat er meestal van te kijken hoe lang de anderen hem meedragen.

Onze HEXACO-test heeft 60 vragen en kost ongeveer acht minuten. Vriendelijkheid krijg je daarin in de context van de andere vijf factoren, want A alleen leest slecht: hetzelfde getal betekent bij iemand met hoge eerlijkheid-bescheidenheid iets anders dan bij iemand met een lage. De vergelijking met anderen is een indicatie, geen diagnose.

Probeer er twee weken lang één eenvoudig ding bij. Elke keer dat iemand je kwaad maakt, noteer je de datum en één zin over wat er is gebeurd. Niets meer, geen beoordeling, geen analyse. Kijk na veertien dagen naar twee getallen: hoeveel notities je hebt verzameld en bij hoeveel daarvan je je een paar dagen later nog herinnert waarom het je eigenlijk zo opfokte. Het eerste getal gaat over geduld, het tweede over vergeven. En als het blad leeg is gebleven, is het de vraag waard of er echt niets was wat je kwaad maakte, of je het je alleen niet toestond om het op te schrijven.