Wie HEXACO bedacht en hoe de zesde factor opdook

In 1884 ging de Britse onderzoeker Francis Galton met een woordenboek zitten en begon woorden te tellen. Hij wilde één ding weten: hoeveel uitdrukkingen het Engels heeft om iemands karakter te beschrijven. Hij kwam op ongeveer duizend, en uit dat tellen haalde hij een idee waarop vandaag de meeste serieuze persoonlijkheidstests rusten.

Het idee is onopvallend. Waar mensen bij elkaar vaak genoeg en lang genoeg op letten, daar komt vroeg of laat een woord voor. Een eigenschap waar niemand om geeft, blijft zonder naam. Een woordenboek is dus geen willekeurige hoop vocabulaire, maar het verslag van wat mensen eeuwenlang de moeite van het benoemen waard vonden.

Dat heet de lexicale hypothese. Ze leidde naar het Big Five-model en een paar decennia later ook naar een model met zes factoren.

Achttienduizend woorden met de hand uitgeschreven

De eerste serieuze poging om Galtons inval in data om te zetten kwam in 1936. De Amerikaanse psychologen Gordon Allport en Henry Odbert werkten het onverkorte Engelse woordenboek van die tijd door en schreven er elke uitdrukking uit waarmee je de ene mens van de andere kunt onderscheiden. Ze verzamelden zo'n achttienduizend ingangen.

Probeer je dat werk eens voor te stellen zonder computer. Geen database, geen zoekfunctie. Twee mannen, vierhonderdduizend woordenboekingangen en kaartjes waarop de uitdrukkingen met de hand werden gesorteerd. Uit die achttienduizend zonderden Allport en Odbert vervolgens ruwweg vierenhalfduizend woorden af die duurzamere karaktertrekken beschrijven, en de rest legden ze weg als stemmingen, oordelen en tijdelijke toestanden.

Met die stapel worstelde daarna de Britse psycholoog Raymond Cattell. Hij goot de woorden samen in clusters van verwante betekenissen, liet er factoranalyse op los en haalde er in de jaren veertig zestien persoonlijkheidsfactoren uit. Zijn aantal hield in latere data geen stand, zijn methode wel. Neem de woorden waarmee mensen mensen beschrijven, zoek uit welke ervan samen optreden, en laat de structuur uit de statistiek komen in plaats van uit de theorie.

De vijf factoren die telkens terugkwamen

In 1961 gingen Ernest Tupes en Raymond Christal terug naar data uit de Amerikaanse luchtmacht en vonden in de beoordelingen van piloten en cadetten vijf terugkerende dimensies. Warren Norman herhaalde het resultaat twee jaar later op een andere steekproef. Toch duurde het nog twee decennia voordat Lewis Goldberg er in 1981 de naam Big Five voor invoerde, en voordat ze de standaard werden waarop de academische persoonlijkheidspsychologie tot vandaag leunt.

Die overeenstemming leek een afgesloten zaak. Andere onderzoekers, andere steekproeven, andere decennia en steeds vijf. Alleen hadden al die analyses één detail gemeen dat lange tijd niemand opviel: ze liepen op Engelse bijvoeglijke naamwoorden.

De zesde factor kwam uit talen waar niemand naar keek

In de jaren negentig werd de lexicale methode op meer talen toegepast. Niet in de hoop op een ontdekking, eerder uit controleplicht. Als het model het menselijk karakter in het algemeen beschrijft, moeten diezelfde vijf ook uit Hongaarse, Italiaanse of Koreaanse woorden komen.

Ze kwamen er niet uit. In het Hongaars gedroeg de structuur zich anders dan de onderzoekers hadden verwacht. In de Italiaanse data verscheen een apart cluster dat in geen van de vijf laatjes paste. Een Koreaanse studie van eind jaren negentig, waaraan ook een jonge psycholoog met de naam Kibeom Lee meewerkte, liep vergelijkbaar af. En daarna hetzelfde in het Nederlands, Pools, Duits en Frans.

Dat cluster bevatte elke keer vergelijkbare woorden. Aan de ene kant oprechtheid, bescheidenheid, eerlijk spel en onbaatzuchtigheid, aan de andere kant opschepperij, hebzucht, veinzen en de bereidheid een ander voor eigen gewin te gebruiken. In de Engelse analyses losten deze uitdrukkingen op tussen vriendelijkheid en consciëntieusheid, zonder een eigen dimensie te vormen. Zodra de methode elders terechtkwam, stonden ze apart.

Een deel van de verklaring ligt al bij Allport en Odbert. Toen zij hun achttienduizend ingangen sorteerden, legden ze de uitdrukkingen weg die een mens eerder beoordelen dan beschrijven. Alleen dragen heel veel woorden over eerlijkheid het oordeel in hun aard mee. Iemand berekenend noemen is geen neutrale observatie, en juist zulke uitdrukkingen verdwenen uit de selectie voordat ze ooit in een analyse belandden. Andere onderzoekstradities gingen bij het kiezen ruimer te werk, en die strook van het vocabulaire bleef bij hen in de data zitten.

Het is een vreemde wending. Een model dat vandaag bij de meest geciteerde van de persoonlijkheidspsychologie hoort, bestaat omdat het onderzoek ophield alleen in het Engels te gebeuren. Waren de lexicale studies bij één taal gebleven, dan zouden we over de zesde factor vermoedelijk nog steeds struikelen als over een onhandig restje in de cijfers.

Twee Canadezen en zes letters

Rond het jaar 2000 brachten twee Canadese psychologen die verspreide bevindingen samen. Michael Ashton van Brock University in Ontario en Kibeom Lee, nu aan de universiteit van Calgary, toonden eerst aan dat de zesde factor geen toeval van één land was, en bouwden er daarna een compleet model van. In 2004 verscheen in het Journal of Personality and Social Psychology hun gezamenlijke artikel met verdere onderzoekers uit Europa en Korea, dat lexicale data uit zeven talen in één keer samenvatte. Een oplossing met zes factoren kwam daar keer op keer uit.

Het model kreeg de naam HEXACO naar de beginletters van de zes dimensies en naar het Griekse woord voor zes.

Hier is het nuttig een wijdverbreide misvatting te corrigeren. HEXACO is niet de Big Five met één factor erbij. Emotionaliteit en vriendelijkheid staan gedraaid ten opzichte van de oorspronkelijke vijf dimensies: de neiging tot woede en geïrriteerdheid, die bij de Big Five onder neuroticisme valt, hangt in de zesfactorenopzet eerder aan de tegenpool van vriendelijkheid. Vier letters overlappen dus nauw met de Big Five, twee slechts grofweg, en één is nieuw. Uitvoerig uitgelegd staat dat in de tekst over wat HEXACO is.

Wat er veranderde toen eerlijkheid meetbaar werd

Vóór de H-factor was integriteit van karakter in onderzoek een ongrijpbare grootheid. Beschrijven kon iedereen het, maar in vijf factoren was er geen plaats voor, dus lekte het uit de resultaten weg. De zesde dimensie gaf het coördinaten en opende daarmee een reeks vragen die tot dan moeilijk te onderzoeken waren.

Een lage H hangt in onderzoek herhaaldelijk samen met zaken die een gewone persoonlijkheidstest ontgingen:

• de bereidheid te bedriegen als duidelijk is dat niemand het ontdekt
• contraproductief gedrag op het werk, van kleine diefstal tot misbruik van bevoegdheden
• de duistere triade, dus machiavellisme, narcisme en psychopathie, valt in haar geheel op de tegenpool van deze factor
• bezit en positie wegen zwaarder dan de relaties die eraan opgaan

Voor de arbeidspsychologie was dat interessant nieuws. Consciëntieusheid gold lang als de beste persoonlijkheidsvoorspeller van werkprestatie, maar zegt vooral of iemand dingen afmaakt, niet hoe die zich gedraagt als er een kans opduikt. Een medewerker met hoge consciëntieusheid en lage eerlijkheid is doorgaans ook zorgvuldig in de manier waarop hij zijn sporen wist.

Neem twee inkopers met een identieke uitslag op vijf factoren. Beiden hardwerkend, beiden gezellig, beiden op tijd. De een krijgt van een leverancier een aanbod waarover nergens gesproken hoeft te worden, en wijst het af nog voordat hij het tot het eind heeft doordacht. De ander weegt het even en zoekt hoe het te verdedigen zou zijn. Vijf dimensies pakken dat verschil niet, want het past er niet in. De zesde mikt er rechtstreeks op.

Ken je een collega die op papier aan alles voldeed en met wie het toch niet ging? Meestal lag het niet aan het tempo en niet aan het kunnen. Wat de H-factor precies meet en waarom hij al bij het lezen van je eigen uitslag onaangenaam aanvoelt, wordt uitgelegd in een apart artikel over de dimensie eerlijkheid-bescheidenheid.

Waar het model nu staat

Ashton en Lee publiceerden bij het model ook een eigen vragenlijst, en die is in twee decennia in tientallen talen vertaald. Rond de zes factoren verschijnt vandaag een gestage stroom studies, het model duikt op in leerboeken persoonlijkheidspsychologie, en in personeelsonderzoek wordt de H-factor als een zelfstandige variabele meegenomen.

Niet iedereen beschouwt de zaak als gesloten. De Nederlandse psycholoog Boele De Raad vergeleek in 2010 met een groep coauteurs lexicale data uit nog meer talen en kwam tot de slotsom dat over culturen heen eerder drie factoren betrouwbaar repliceren dan vijf of zes. De discussie over het juiste aantal dimensies gaat dus door, en zes is niet het laatste woord.

In het publieke bewustzijn blijft HEXACO nog steeds in de schaduw. De Big Five heeft een voorsprong van meerdere decennia, en de typologie van zestien persoonlijkheidstypen heeft daarbij een aantrekkelijkheid die een academisch model moeilijk inhaalt: je kunt er een label van vier letters voor je cv van maken. Zes getallen op een schaal deel je slechter dan één afkorting. Wil je weten hoe je eigen profiel op alle zes dimensies uitpakt, dan kun je onze HEXACO-test doorlopen.

En nog één ding uit dit hele verhaal is het onthouden waard. De zesde factor heeft niemand bedacht. Hij lag de hele tijd in Hongaarse, Koreaanse en Italiaanse woordenboeken en wachtte tot iemand ergens anders keek dan in het Engels. Hoeveel andere dimensies van het menselijk karakter al een naam hebben in een taal waar het onderzoek nog niet is aangekomen, weet voorlopig niemand.