Temperament en stress: vier reacties op dezelfde druk

Mensen die het sterkst op belasting reageren, beleven die niet alleen intenser. Ze hebben er ook vaker mee te maken. Jerry Suls en René Martin beschreven in een overzicht uit 2005 een keten waarin bij emotioneel reactieve mensen een paar dingen tegelijk samenkomen: ze stuiten op meer kleine ergernissen, ze reageren er heftiger op, ze komen langzamer weer tot rust en een slecht humeur slaat bij hen over van het ene gebied naar het andere.

Daaruit volgt iets praktisch. Stress meet je niet aan de omvang van de situatie, maar aan waar hij in je neerslaat en hoe lang hij daar blijft. En juist daarin verschillen de vier klassieke temperamenten zo sterk dat hun stressprofielen bijna als vier verschillende talen te beschrijven zijn.

Vier manieren waarop stress zich uit

Cholerisch: naar buiten en snel

Bij een cholerisch type gaat de spanning rechtstreeks naar buiten. De lont wordt korter, de stem luider en de zinnen vliegen sneller dan de gedachten. Een kleinigheid waar hij in een rustige week zonder met zijn ogen te knipperen overheen zou stappen, maakt hem kwaad, en het antwoord op een mail vertrekt voordat hij de tweede alinea uit heeft.

Het voordeel is dat je zulke stress kunt zien. Het nadeel is de prijs die de omgeving betaalt, en één valkuil waar cholerische mensen bijna steevast in trappen. Brad Bushman liet in een experiment uit 2002 een deel van de boze deelnemers op een bokszak slaan om zich naar eigen zeggen af te reageren. Wie daarbij in gedachten afspeelde wat hem kwaad had gemaakt, was na afloop agressiever dan de groep die niets deed. Stoom afblazen door het onrecht nog eens af te spelen verlaagt de woede dus niet, het houdt die eerder in leven.

Wat beter werkt: bewegen zonder verhaal. Stevig wandelen, fietsen of naar de sportschool, maar zonder dat je ondertussen in je hoofd het overleg afspeelt. Daarbij één harde regel voor vervelende berichten: schrijven, opslaan, pas versturen na de tweede lezing. Hoe je met een cholerisch type omgaat als jij degene bent die tegenover hem staat, lees je in het aparte stuk over omgaan met cholerische mensen.

Melancholisch: naar binnen en lang

Een melancholisch type ontploft niet. Hij slaat het op. De situatie speelt daarna door zijn hoofd: 's avonds, 's nachts en bij de afwas, en met elke ronde komen er scenario's bij hoe het allemaal slechter had kunnen aflopen.

Deze manier heeft in de vakliteratuur een eigen naam: ruminatie, oftewel piekeren. Susan Nolen-Hoeksema wijdde er tientallen jaren onderzoek aan en liet keer op keer zien dat mensen met een piekerende copingstijl langer in een slechte stemming blijven dan mensen die overgaan tot handelen. Piekeren ziet er van binnenuit uit als het oplossen van een probleem. Het verschil is dat het oplossen van een probleem eindigt met een beslissing, terwijl piekeren eindigt met vermoeidheid.

Wat helpt: de zorg op papier zetten en er één enkel volgend ding bij schrijven dat je daadwerkelijk gaat doen. Ook uitgestelde piekertijd werkt goed, dus vijftien minuten per dag gereserveerd om na te denken over wat je dwarszit, en de rest van de dag ermee wachten. Het bijzondere eraan is dat het ook werkt als het je een trucje lijkt. Het profiel van het melancholische temperament gaat uitgebreider op dit type in.

Sanguinisch: afleiden en doorrijden

Een sanguinisch type versnippert stress eerst. Hij springt tussen taken, neemt de telefoon op midden in ander werk, spreekt voor de avond iets af en 's avonds weet hij niet waar de dag gebleven is. De spanning hoopt zich niet op één plek op, ze spat uiteen over tien activiteiten.

Op de korte termijn werkt dat verrassend goed. Een sanguinisch type schudt een mislukte dag tegen de ochtend van zich af en draagt geen wrok mee. Het probleem ontstaat als een vervelende zaak wel degelijk moet worden aangepakt en de enige strategie luidt: de aandacht afleiden. Een onafgehandeld conflict, een uitgesteld telefoontje of een factuur die je niet kunt vergeten, verdwijnen niet onder het tapijt.

Het waarschuwingssignaal is specifiek en de moeite van het kennen waard: een humeur dat je speelt. Op het moment dat je tegen mensen glimlacht en vanbinnen leeg bent, is er meer opgestapeld dan je jezelf wilt toegeven. Wat helpt is één vervelend ding per dag als eerste afhandelen, het liefst voordat je je mail opent.

Flegmatisch: houdt het lang vol en valt dan om

Een flegmatisch type verdraagt het meest en aan hem is het minst te zien. Hij draagt spanning maandenlang zonder zijn stem te verheffen, en daarom houdt zijn omgeving hem voor iemand die door niets van zijn stuk raakt. Juist daardoor komt zijn stressreactie het laatst en is ze meestal het zwaarst.

Marloes werkte acht maanden aan een project dat om de week een andere vorm kreeg. Ze klaagde niet, overwerk zag ze als onderdeel van het werk en ze nam koffie mee voor haar collega's. Op een dinsdagochtend parkeerde ze voor kantoor, zette de motor uit en kreeg het niet voor elkaar om uit te stappen. Geen woede, geen tranen, alleen de onmogelijkheid om nog een stap te zetten. Niemand in het team had het zien aankomen, want tot dat moment had ze helemaal niets laten merken.

Bij een flegmatisch type is het belangrijkste waarschuwingssignaal zijn eigen lusteloosheid. Als je zelfs geen zin meer hebt in dingen waar je anders plezier in hebt, gaat het niet meer om rust maar om vluchten. Wat helpt is regelmatig iets van je laten horen: één keer per week hardop aan iemand vertellen wat de afgelopen dagen het zwaarst was, ook als er niets dramatisch is gebeurd.

En als je twee profielen in jezelf herkent?

Een zuiver type is zeldzaam. De meeste mensen hebben een hoofdtemperament en daarbij een inslag, die zich onder druk als tweede golf meldt. Cholerisch met melancholische inslag ontploft eerst en verwijt zichzelf de hele avond wat hij heeft gezegd. Flegmatisch met sanguinische inslag houdt de glimlach vast op het moment dat er vanbinnen allang niets meer over is.

Het praktische gevolg is dat je op twee signalen moet letten in plaats van op één. Het eerste komt snel en is zichtbaar, het tweede komt met vertraging en speelt zich stil af. De mensen om je heen registreren meestal alleen het eerste, dus op het tweede moet je zelf letten.

Hoe je je eigen waarschuwingssignalen herkent

Wanneer ontdekte je voor het laatst dat je gestrest was op het moment dat iemand anders het je vertelde? Als die vraag je bekend voorkomt, ben je niet de enige. Onze eigen stress herkennen we het slechtst, juist omdat hij zich uit op een manier die we bij onszelf normaal vinden.

Het is nuttig om naar verandering te zoeken, niet naar een toestand. Het gaat er niet om of je geprikkeld bent, maar of je meer geprikkeld bent dan een maand geleden. Een paar signalen die aandacht verdienen:

• Slaap: niet in slaap komen door één enkele zin, of om drie uur 's nachts wakker worden waarna je hoofd op gang komt.
• Een kortere lont bij mensen met wie je normaal geen probleem hebt, meestal thuis.
• Dingen die je leuk vindt zijn de moeite van het beginnen opeens niet meer waard.
• Het lichaam praat eerder dan het hoofd: een gespannen kaak, stijve schouders, je maag, je adem hoog in de borst.
• Een versmald repertoire. Je stopt met koken, sporten of vrienden bellen, dus precies met wat het meest zou helpen.
• Een terugkerende zin in je hoofd die je onveranderd blijft afspelen.

Wie zijn profiel sneller helder wil hebben, kan bij het type beginnen. De temperamenttest telt 24 vragen en kost ongeveer vier minuten, en het resultaat bevat ook een beschrijving van hoe je hoofdtype en de inslag zich onder druk gedragen. Het gaat om indicatieve zelfkennis, niet om een diagnose, maar als startpunt voor het observeren van jezelf heeft het al heel wat mensen beter geholpen dan algemene adviezen.

Een strategie op maat van je temperament

Algemene adviezen over stress falen vooral omdat ze elk type hetzelfde aanraden. Meditatie in stilte is voor een melancholisch type een verademing en voor een sanguinisch type een straf. Een korte wandeling zet een cholerisch type weer recht, maar krijgt een flegmatisch type niet uit zijn verlamming.

Dwars door de typen heen verdient één aanpak vermelding die goed onderbouwd is in het onderzoek naar emotieregulatie. James Gross en Oliver John (2003) vergeleken twee strategieën: de situatie herwaarderen en de uiting onderdrukken. Mensen die een situatie konden herkaderen, waren er op alle fronten beter aan toe dan mensen die de emotie alleen naar buiten toe inhielden. Onderdrukken verlaagt namelijk niet wat er vanbinnen gebeurt, het verstopt het alleen. Flegmatische en melancholische mensen neigen sterker naar onderdrukken, dus voor hen loont het om eerder te werken aan hoe ze de situatie uitleggen dan aan wat ze er niet van laten merken. Algemene aanpakken die zich los van het type bewijzen, staan in het stuk over omgaan met stress per persoonlijkheidstype.

Op het werk komt er nog een laag bij. Dezelfde werkomgeving belast elk type anders: een open kantoor zuigt een melancholisch type leeg, goedkeuringsrondes slopen een cholerisch type, en plotselinge veranderingen zonder voorbereiding krijgen een flegmatisch type te pakken. Waar wie prettig werkt, beschrijft het stuk over temperament op het werk uitgebreider.

Wanneer je moet ophouden over je type en hulp moet zoeken

Temperament verklaart de stijl, niet de mate. Op het moment dat de klachten een bepaalde grens passeren, houdt de vraag “wat voor type ben ik” op nuttig te zijn en is professionele hulp op zijn plaats.

Een paar situaties gelden als zo'n teken. De klachten duren enkele weken en verbeteren niet, ook al is de druk van buiten kleiner geworden. Je slaap is langere tijd van slag. Je redt je gewone verplichtingen op het werk of thuis niet. Er komt hopeloosheid opzetten, een langdurig verlies van belangstelling voor alles, of gedachten aan zelfbeschadiging. In dat laatste geval is het zaak om zonder uitstel hulp te zoeken, bij de huisarts, een psycholoog of een hulplijn.

Geen enkele persoonlijkheidstest beoordeelt dat, en daar is hij ook niet voor bedoeld. Een typebeschrijving helpt je begrijpen waarom je nu juist zo reageert, maar ze vervangt geen professionele beoordeling en zeker geen behandeling. Verstandig is om haar te lezen als een kaart van het terrein, niet als een medisch rapport.

Probeer de komende twee weken elke avond één woord op te schrijven over hoe je eraan toe was. Meer niet, één woord. Na veertien dagen zie je op papier een patroon dat in je hoofd samenvloeit tot één lang “het gaat wel”, en je herkent ook de dag waarop het begon te kantelen.